Xuân giang hoa nguyệt dạ

Đài phát thanh quốc tế Trung Quốc

Thơ Đường là một bộ phân tinh hoa nhất trong lịch sử văn học cổ điển Trung Quốc, có sức cuốn hút về văn học. Với khổ thơ ngắn gọn, câu thơ hoàn chỉnh, từ ngữ súc tích, nhà thơ đã tạo nên một bức tranh đầy ý thơ cuốn hút, khiến độc giả chìm đắm trong cảnh tượng được miêu tả trong bài thơ. Nhà thơ Trương Nhược Hư là nhân vật tiêu biểu sáng tạo bức tranh đầy ý thơ ở đời Đường Trung Quốc, bài thơ “Xuân giang hoa nguyệt dạ” (Đêm hoa trăng trên sông xuân) là một bài thơ khổ dài thể hiện phong cách duy mỹ của nhà thơ Trương Nhược Hư.

Trương Nhược Hư là một nhà thơ sinh sống trong thời kỳ giữa những năm đầu đời Đường và thời thịnh Đường (trước sau năm 700 công nguyên). Nhà thơ Trương Nhược Hư chỉ để lại hai bài thơ lưu truyền đến ngày nay,  “Xuân giang hoa nguyệt da” là một trong hai bài thơ này, nhưng duy nhất bài thơ “Xuân giang hoa nguyệt dạ” đã xác định địa vị nhà thơ lớn của Trương Nhược Hư trong lịch sử thơ Đường. Qua bài thơ này, nhà thơ đã thể hiện đầy đủ sở trường về miêu tả cảnh đẹp trong thơ.

Bài thơ “Xuân giang hoa nguyệt dạ” kết hợp cả cảnh vật, cảnh thơ lẫn sự thể hội của nhà thơ đối với bí mật vũ trụ và triết lý nhân sinh. Tiêu đề của bài thơ gồm 5 cảnh vật: mùa xuân, dòng sông, hoa, mặt trăng và ban đêm kết hợp thành một bức tranh có cảnh đẹp giờ lành.

Trong phần mở đầu bài thơ đã miêu tả cảnh đẹp tĩnh mịch về một dòng sông dưới ánh sáng mặt trăng trong ban đêm mùa xuân, câu thơ viết rằng:

Xuân giang hoa nguyệt dạ

Xuân giang hoa nguyệt dạ

Xuân giang triều thuỷ liên hải bình,
Hải thượng minh nguyệt cộng triều sinh.
Diễm diễm tuỳ ba thiên vạn lý,
Hà xứ xuân giang vô nguyệt minh.
Giang lưu uyển chuyển nhiễu phương điện,
Nguyệt chiếu hoa lâm giai tự tiển.
Không lý lưu sương bất giác phi,
Đinh thượng bạch sa khan bất kiến.

Tạm dịch là:

Biển vắng sông êm gợn nước bằng
Lung linh trăng tỏ sóng triều dâng
Mênh mông theo sóng trôi ngàn dặm
Xuân thắm sông nào chẳng có trăng ?
Sông quanh đất ngát thoảng hương đầy
Trăng sáng rừng hoa ngỡ tuyết bay
Lất phất sương rơi nào có thấy
Sông dài cắt trắng chẳng ai hay

Trong mùa xuân ấm áp, sóng sông dạt dào, dòng sông rộng mênh mông, chảy về biển cả, sóng nước dập dềnh hình như đang ôm một vầng trăng sáng từ từ dâng cao. Ánh trăng chiếu trên mặt sông lấp lánh, sóng nước lung linh liên miên nghìn dặm xa, thử hỏi dòng sống nào chẳng có ánh sáng mặt trăng trong mùa xuân. Dòng sông uốn khúc quanh co và hoa cỏ đan xen nhau, ánh trăng chiếu trên rừng hoa trông như tuyết trắng nở trên cây. Bất ngờ có sương trắng mưa từ trên không, đó là ánh trăng chiếu sáng trầngian, khiến cát trắng bên sông lúc ẩn lúc hiện.

Nhà thơ hình như là một hoạ sĩ có thủ pháp điêu luyện, chỉ dùng nét bút một cách nhẹ nhàng đã vẽ nên cảnh đêm sông có sóng nước lung linh, trong sáng, nhà thơ chỉ dùng 4 câu thơ ngắn, câu nào cũng có trăng, đã thể hiện cảnh ngời sáng của đêm trăng. Khi đứng trước cảnh trăng và sông, nhà thơ đưa ra một câu hỏi, nảy sinh những điều suy nghĩ về nhân sinh, câu thơ viết rằng:

Xuân giang hoa nguyệt dạ

Xuân giang hoa nguyệt dạ

“Giang thiên nhất sắc vô tiêm trần,
Hạo hạo không trung cô nguyệt luân.
Giang bạn hà nhân sơ kiến nguyệt?
Giang nguyệt hà niên sơ chiếu nhân?
Nhân sinh đại đại vô cùng dĩ,
Giang nguyệt niên niên chỉ tương tự.
Bất tri giang nguyệt đãi hà nhân,
Đãn kiến trường giang tống lưu thuỷ.”

Tạm dịch là:

Tinh khiết trời sông một sắc màu
Trăng soi vằng vặc suốt đêm thâu
Hỏi ai đã thấy vầng trăng cũ
Có nhớ năm nao rực bến đầu
Kiếp người dâu bể mãi sinh sôi
Trăng chiếu bên sông cũng thế thôi
Chẳng biết vì sao trăng rạng rỡ
Sông dài giục giã nước buông trôi

Nước sông cùng trời cùng một sắc màu, trong sáng, trăng sáng treo cao nhưng suốt cả đêm chỉ có một mình. Ai đầu tiên ngắm thấy mặt trăng khi đứng bên sông, và năm nào mặt trăng bắt đầu toả sáng trần gian? Con người kiếp kiếp luân hồi, dòng sông và mặt trăng năm nào cũng tương tự.

Chẳng biết vào giờ phút này ai đang tắm ánh trăng ở bên sông? Trước mắt chỉ có nước sông chảy không ngớt, không bao giờ trở về. Đối mặt cảnh đẹp về dòng sông mùa xuân, nhà thơ một mình đứng bên sông ngắm trăng, cứ suy nghĩ triền miên, thời gian và không gian vô tận, cuộc sống cứ nối tiếp, chỉ có tuổi thanh xuân trôi nhanh như tên. Cảnh thơ thiên nhân hợp nhất vừa duy mỹ vừa thơ mộng này làm cho người ta cảm nhận tính chu kỳ của thiên nhiên, tuổi thanh xuân trôi đi nhanh chóng.

Xuân giang hoa nguyệt dạ

Xuân giang hoa nguyệt dạ

Trong những suy nghĩ triền miên này, nhà thơ nghĩ tới tình cảm sầu muộn về sự chia lìa giữa người ở đất khách quê người và người vợ đang chờ đợi ở nhà, như vậy đã tăng thêm chút ít tình cảm đau buồn cho bài thơ. Câu thơ cuối viết rằng:

“Bất tri thừa nguyệt kỷ nhân quy

Lạc nguyệt dao tình mãn giang thụ”

Tạm dịch là:

Mấy kẻ cưỡi trăng nào có biết
Bến cây trăng lạnh nghĩ mà thương.

Dưới ánh trăng có mấy người có thể về quê như ý muốn, chỉ có mặt trăng xuống về phía tây đong đưa tình cảm chia lìa, ngả bóng vào rừng cây bên sông. Sau khi đọc xong bài thơ, độc giả càng nghĩ càng thấm thía.

Nhà thơ Trương Nhược Hư kết hợp sự thể nghiệm chân thật của mình về đời sống vào cảnh tượng tươi đẹp, tình cảm kết hợp với hình ảnh, tạo nên bầu không khí tình cảm nồng nàn và cảnh thơ duy mỹ, điều này nói rõ sự sáng tạo về cảnh đẹp trong thơ Đường đã bước sang giai đoạn chín muồi, đây có lẽ là nguyên nhân bài thơ “Xuân giang hoa nguyệt dạ” của nhà thơ Trương Nhược Hư rất được thế hệ sau tôn sùng.

Xuân giang hoa nguyệt dạ

Phổ nhạc: Trần Dũng

Biểu diễn: Tô Châu thập nhị nương

Noriko sakai -

Mình thích ngắm hoàng hôn, ngắm màu vàng của nắng xế chiều. Nếu như nhìn thấy ánh nắng cuối cùng trong ngày sắp tàn ấy mình sẽ thấy dễ thở hơn một chút. Đôi khi đi tìm lý giải cho điều này, mình đã tìm rất nhiều lý do. Vì mệnh kim nên thích màu vàng của nắng hoàng hôn? thích màu sắc ngả vàng mùa thu cũng là mùa vượng kim. Có lẽ không phải, đó chỉ là thời khắc mình thấy bình yên để đón nhận một màn đêm yên tĩnh. Nếu như chào đón một buổi sáng chan hoà đầy hứng khởi, cả ngày bạn sẽ kiệt sức. Chỉ có thời khắc báo hiệu đêm về đó bạn mới biết mình sắp được nghỉ ngơi.

Cuộc sống cũng trôi đi như vậy, sức lực tuổi trẻ dồi dào như ánh nắng bình minh, trải qua những tháng ngày cuộc sống đôi khi không muốn dừng chân thì bạn cần có thời khắc hoàng hôn đó, nếu đi mãi đi mãi với ánh nắng bình minh bạn sẽ sớm kiệt sức. Thời khắc đó để nhìn lại chính mình, nhìn lại ước mơ của mình và ý nghĩa của cuộc sống.

Có một câu chuyện vòng tròn hoàn mỹ mà mình rất thích rằng:

“Có một vòng tròn rất hoàn mỹ, nó rất tự hào về thân hình tròn trĩnh đến từng centimets của mình. Thế nhưng, một buổi sáng thức dậy, nó thấy mình bị mất một góc lớn hình tam giác. Buồn bực, vòng tròn đi tìm mảnh vỡ đó. Vì không còn hoàn hảo nên nó lăn rất chậm. Nó vẫn thường ngợi khen nhưng bông hoa dại đang toả sắc bên đường, nó vui đùa cũng ánh nắng mặt trời, tâm tình cùng sâu bọ. Một ngày kia, vòng tròn tìm được một mảnh vừa hoàn toàn vừa khít và ghép vào. Nó lăn đi và nhận ra mình đang lăn quá nhanh đến nỗi không kịp nhận ra những bông hoa đang cố mỉm cười với nó, không kịp vui đùa cùng ánh nắng hay tâm tình cùng sâu bọ nữa. Vòng tròn thấy rằng cuộc sống khác hẳn đi khi nó lăn quá nhanh. Nó dừng lại, đặt mảnh ghép bên đường rồi vui vẻ chầm chậm lăn tiếp…”

Bài học từ vòng tròn đó chúng là khi người ta mất thứ gì đó thì mới hoàn hảo. Chưa hoàn mỹ mới là cơ hội để chúng ta cố gắng ước mơ, theo đuổi hy vọng chứ không phải lý do để dằn vặt về bản thân mình.

Mình nhớ về Aya trong Ngôi sao may mắn, rằng cô sinh ra đã bị bỏ rơi và tật nguyền thế nhưng sự không hoàn hảo đó vượt lên sự khắc nghiệt của số phận để tìm thấy ngôi sao may mắn của mình, nhận thấy tình yêu của những con người nhân hậu xung quanh đã khiến cuộc sống của cô thật ý nghĩa.

“Sẽ ổn thôi nếu ta bày tỏ niềm chia sẻ của ngày mai
Về những giọt nước mắt của hôm nay
Em sẽ xây nên một dòng sông cầu vồng để anh có thể tìm đến bên anh

Mặc dù anh có hoàn toàn đổi thay
Em cũng sẽ tìm đến anh
Chống trả sự bao phủ của màn đêm,
Ánh sao sẽ là người chỉ đường cho em

Tuyết rơi lất phất quanh thân thể em
Nhưng đó chỉ như một chiếc váy thủy tinh

Sẽ ổn thôi nếu bạn nói lời sẻ chia của ngày mai về những suy nghĩ của hôm nay
Em sẽ khóc,em sẽ khóc,khóc mãi thôi
Để anh có thể tìm đến em”

Tản văn Lưu đồng

Tản văn: 21 chuyện tuổi 35 trao cho tôi

Tác giả: Lưu Đồng

Người dịch: Chị Nguyễn Vinh Chi (tại đây)

Năm 2016 sắp trôi qua, năm nay tôi 35 tuổi, trên tàu cao tốc về nhà suy ngẫm đủ thứ chuyện xảy ra trong năm nay, ghi lại một vài cảm nhận, chia sẻ với bạn.

Điều thú vị là, có những cảm nhận từ lâu vào mười mấy năm trước đã biết, vì không tin nên đến hôm nay mới thật sự hiểu được, cũng không xem là quá muộn.

1. Đừng mưu đồ dùng lợi ích mới để thăng hoa tình hữu nghị giữa bạn và bạn bè, chính vì các bạn không có mâu thuẫn lợi ích nên quan hệ mới tốt đẹp.

2. Đương nhiên cũng đừng cho rằng mối quan hệ không vượt qua được thử thách lợi ích đều không phải là quan hệ hữu hảo, phải biết, trên thế gian này ngay cả người thân đều sẽ vì lợi ích mà không hòa thuận, do đó tốt nhất chớ dùng lợi ích để thử thách bản thân và bạn bè, chẳng có ích gì.

3. Thường rèn luyện thân thể, năng chơi thể thao, sẽ tiết kiệm rất nhiều chi phí mua sắm trang phục. Thân hình đẹp rồi, khí chất cũng sẽ theo đó tốt lên, mặc gì, bạn đều cảm thấy mình không xoàng.

4. Đồ đạc bẵng đi một thời gian không dùng, tốt nhất kịp thời cho mượn hoặc tặng cho người khác, một mặt tích góp quan hệ quần chúng tốt, mặt khác xã hội đổi mới quá nhanh, thứ bạn không dùng chẳng mấy chốc sẽ bị đào thải, việc gì phải để chúng chết trong nhà.

5. Con người ta cần có một tình cảm tốt, một công việc tốt, một sở thích có thể tự tìm niềm vui. Trong ba điều sở hữu ít nhất một điều, cuộc sống liền có hy vọng.

6. Mọi tài hoa đều có thể thực hiện trong xã hội này, nếu vẫn chưa, không phải là vận may không tốt, mà là còn chưa đủ tài hoa.

7. Làm bất cứ việc gì đều sẽ bị người ta dè bỉu, có khả năng sẽ bị ảnh hưởng tâm trạng. Nhưng miệng đời quả thực quá nhiều, bạn nên cố gắng để những người xa lạ biết bạn hiểu bạn thích bạn, tạm thời đừng lãng phí thời gian bực bội với những kẻ dè bỉu bạn.

8. Mọi việc đều phải tổng kết theo phương diện có lợi nhất cho mình, làm mình vui lòng, để tâm trạng mình tốt lên là một khả năng cực kỳ quan trọng.

9. Có thể so bì với người ta, nhưng đầu óc phải minh mẫn, tất thảy so sánh cuối cùng đều bắt nguồn từ tài hoa và khả năng của bản thân các bạn, chứ không phải là trình độ được bên ngoài thừa nhận. Người được bên ngoài thừa nhận lúc đó, chỉ cần không có tài hoa đều sẽ bị vứt bỏ.

10. Trước kia cho rằng lấy lòng người khác mới có thể thành công, bây giờ phát hiện chỉ có làm một cái tôi chân thực và toàn tâm toàn ý hơn mới là tiền đề của thành công.

11. Bạn bè xung quanh nhắm tới một phương hướng đi đến cùng hầu như đều nên việc, đừng quản việc lớn việc nhỏ, người dám đập nồi dìm thuyền để làm tốt một việc nhỏ đều sống vui vẻ hơn lúc trước.

Tản văn Lưu Đồng

Tản văn Lưu Đồng

12. Các mối quan hệ quen biết càng ngày càng không có tác dụng, lừa gạt cũng càng ngày càng không có tác dụng, thứ hữu dụng duy nhất chính là bạn có thể sáng tạo ra nội dung tốt.

13. Có thể thử để bố mẹ và bố mẹ của bạn thân trở thành bạn bè, quý vị phụ huynh cùng nhau dùng cơm trò chuyện đi du lịch, vui vẻ hơn nhiều so với trong tưởng tượng của chúng ta, lúc họ vui vẻ nhất là ngồi với nhau luân phiên phê bình từng đứa con cháu.

14. Chẳng có gì là không học được, mấu chốt là bạn có dám thực hiện bằng bất cứ giá nào hay không.

15. Khi trình bày quan điểm cố gắng hết sức nói những lời thật lòng, có lẽ bạn sẽ vì thế mà có được vài người bạn chân thành ngoài dự liệu.

16. Thử buông xuống một số chuyện khiến ta nổi cáu, vào khoảnh khắc thật sự buông xuống, bạn có thể cảm nhận được mình đã thắng.

17. Nhất định phải sống tương đối tốt, phụ huynh mới bớt lo lắng không thôi về việc lớn trong đời của bạn. (Ít nhất phải biểu hiện mình sống tương đối tốt.)

18. Nếu có va chạm với sếp, có thể thử dựa vào lý lẽ để tranh luận. Lớn tuổi rồi, vờ ngoan ngoãn tiếp thì ý nghĩa cũng không lớn, để công ty biết được ý nghĩ thật sự của bạn, hay thì tốt, dở thì nhanh chóng rút lui, bằng không quả thực không kịp nữa.

19. Khi còn trẻ nếu thích ai thì chủ động một chút. Đợi qua 35 tuổi, rất khó chủ động nữa, cũng không muốn nôn nóng quen biết thêm bạn mới, cảm giác phép trừ của đời người đã bắt đầu.

20. Phải biết những người bạn nào có năng lượng tích cực, ở bên họ nhiều hơn. Cùng một đạo lý, những người bạn nào khiến bạn cảm thấy không thoải mái, kịp thời tuyệt giao, cùng với việc bạn càng lúc càng chăm lo cho bản thân, sớm muộn gì cũng sẽ tuyệt giao. (Có lẽ có người sẽ không hiểu ý của câu “Cùng với việc bạn càng lúc càng chăm lo cho bản thân, sớm muộn gì cũng sẽ tuyệt giao” này cho lắm)

21. Bất cứ sự nói dối, làm giả nào đều có thể bị nhìn ra. Nếu bạn còn tự hả hê, hoặc là người ta đang phối hợp với bạn, hoặc là người ta đang chờ kẻ khác vạch trần bạn.

Đây là những điều mà cuộc sống của tôi dạy tôi trong năm nay, cuộc sống của bạn đã dạy bạn những gì?

Nhà truyền thống Nhật Bản

Bài viết về Nhà truyền thống Nhật Bản

Đọc Anime hay Manga Nhật Bản đã trở nên món ăn tinh thần không thể thiếu đối với hầu hết lứa tuổi thanh thiếu niên bấy giờ trong đó có mình (mặc dù chẳng ở tuổi thiếu niên), nhưng hôm nay không bàn về truyện hay nội dung đâu mà thích nói về nhà kiến trúc truyền thống Nhật Bản mà mình hay nhìn thấy qua truyện.

Cảm hứng của tôi từ võ đường Kayami của Kaoru trong câu chuyện yêu thích – Rurouni Kenshin (Lãng khách kiếm tâm), hay mô hình các lâu đài ụ đất Dokutake, Dokuaji trong Ninja loạn thị, và rất nhiều truyện khác. Có lẽ rút ra được đặc điểm chung về kiến trúc nhà truyền thống Nhật Bản cổ đó là sở thích các vật liệu và khung cảnh tự nhiên, đặc biệt là gỗ. Gỗ là chất liệu có thể truyền dẫn hơi thở nên nó phù hợp với khí hậu Nhật Bản, hấp thu độ ẩm trong những tháng ẩm ướt, thoát ẩm trong mùa khô. Khung cảnh tự nhiên thường thấy ở Nhật Bản đó là vườn, trà thất.

Có thể thấy kiến trúc nhà truyền thống Nhật Bản phát triển với những phong cách sau: Từ các khu nhà lớn Shinden —> dinh thự kiểu Shoin (trà thất Shoin, trà thất Soan) —> nhà kiểu Sukiya —> Nhà ở hiện đại thời kỳ đầu

Phong cách Shinden xuất hiện trong thời Nara (710-794), chín muồi vào cuối thời Heian (794-1185), kiến trúc thường là khu nhà một tầng gồm 1 nhà chính và khu ngoại vi, cất trên những cột gỗ chôn xuống đất, bao quanh là các hành lang bằng gỗ có bậc thang lên xuống. Nền và mặt hiên bằng gỗ, không sơn, mái lợp ván, có một vài vách ngăn trong nội thất giản dị, người ta thường ngồi trên những tấm thảm (tatami), khu vực riêng tư ngăn bằng những mảnh cuốn có vẽ những bức họa nổi tiếng.

Phong cách Shoin có cội nguồn từ thời Muromachi (1333 – 1573), có lẽ khi nghiên cứu tôi thấy phong cách này có ảnh hưởng rất lớn, và hay xuất hiện trong các câu chuyện Nhật Bản. Nét đặc trưng của nó bao gồm : hốc lõm âm tường, giá kệ, bàn giấy và cửa trang trí, thiết kế các phòng không giống nhau, nó vẫn mang những đặc điểm của Shinden. Căn phòng Shoin (thư phòng) thường có các tấm thảm tatami trên tường đối nhau, xiên góc, có những bức màn kéo (fusuma) được dùng để ngăn không gian bên trong, và có thể tháo ra để tạo không gian rộng lớn hơn.  Những cánh cửa lùa lưới gỗ được phủ bằng giấy gạo trong suốt (shõji), và những cánh cửa nặng bằng gỗ có thể đóng lại ban đêm hoặc khi thời tiết khắc nghiệt.

Nhà truyền thống Nhật Bản

Nhà truyền thống Nhật Bản

Thường mình thích thiết kế kiểu này của Nhật Bản vì luôn có mối quan hệ truyền thống giữa ngôi nhà và môi trường cụ thể, nhất là vườn. Người Nhật không xem nội thất và ngoại thất như hai thực thể riêng biệt, không có hàng rào, bức vách không mang tính bảo vệ. Tôi thích hiên nhà và hành lang bên ngoài ngôi nhà bởi nó được dùng như không gian chuyển tiếp từ bên trong ra bên ngoài.

Quay trở lại với “nhà anime”, theo mình kiến trúc trong Ninja loạn thị theo phong cách kế thừa của cả Shinden và Shoin, vì Ninja xuất hiện vào thời Kamakura (1185-1333) và đến thời Tokugawa (thời Edo – 1600 – 1868), cũng tương tự như trong Rurouno Kenshin (Minh Trị  năm thứ 11). Bối cảnh là Minh Trị (Meiji – 1868- 1912)  có lẽ hay được đưa vào chuyện bởi vì đó là thời tàn của các Samurai và chế độ Mạc Phủ, nhưng tôi không muốn nói đến tinh thần Samurai mà muốn nói đến kiến trúc. Có lẽ trong Kenshin đã xuất hiện những ngôi nhà mang dáng dấp Phương Tây, do chấm dứt thời phong kiến và mở cửa đối với Phương Tây (như tòa cảnh sát trong Kenshin, hay khu thương mại Kyoto)

Hiện nay nhà truyền thống Nhật Bản (Motra) vẫn còn, là kế thừa của phong cách Shoin và Sukija (phiên

Japan-house - nha nhật bản

Nhà truyền thống Nhật Bản

bản của Shoin với một số thay đổi phù hợp với cuộc sống thường nhật như tạo bầu không khí dân dã hơn, kết hợp với phong cách trà thất – một phong cách tinh tế và sành sỏi nói lên văn hóa Nhật Bản mà thế giới không có được). Motra thường có các mái hiên cao, làm lối đi từ nhà ra vườn quanh, có mái che, cửa ra vào bằng mành tre có thể hạ thấp.

Ngun tham kho

Sách The art of japanese architecture (David & Michiko Young)

Nht Bn đt nước và con người – Echi Aoki

Xem thêm tại: Japanese house

Giao duc Montessori

Lược dịch “Ten secrets of Montessori” của Age of Montessori

Xem 10 bí mật phương pháp Montessori phần 1 :

#1: Hai thái cực của con người,

#2: Hỗ trợ cho cuộc sống,

#3: Bộ óc thẩm thấu

#4: Các thời kỳ nhạy cảm 

Thời kỳ nhạy cảm là lúc đứa trẻ bùng cháy thích thú vào điều gì đó, trong suốt giai đoạn đó đứa trẻ sẽ học được một kỹ năng mới đặc thù ~ Mary Ellen Maunz

Trong suốt những năm nghiên cứu và quan sát, Maria Montessori khám phá ra “các thời kỳ nhạy cảm” – chính là cửa sổ phát triển của cơ hội theo đó đứa trẻ có thể học được các khái niệm đặc thù một cách dễ dàng và tự nhiên hơn bất kỳ thời điểm nào trong cuộc đời chúng. Một đứa trẻ rơi vào thời kỳ nhạy cảm sẽ thể hiện sự thích thú mãnh liệt hoặc thiên về một hoạt động hay bài học nào đó.

Đó chính là sự nhạy cảm cho phép một đứa trẻ giao tiếp với thế giới bên ngoài theo một cách mãnh liệt nào đó. Mọi nỗ lực đánh dấu sự gia tăng năng lượng của chúng ~ Maria Montessori

Đó là lý do chính của phương pháp Montessori dựa trên việc học do trẻ làm chủ (child-led learning). Hãy để những đứa trẻ làm theo sở thích và bản năng của chúng để tối đa hoá sức mạnh trong những giai đoạn mẫn cảm này. Tuy nhiên nếu cơ hội trong giai đoạn này bị bỏ qua thì chúng sẽ không thể có lại nữa. May mắn thay cho chúng ta nắm bắt được điều này nhờ tài năng của bà Maria Montessori. VIệc hiểu được điều gì xảy ra và khi nào sẽ cho phép những bậc cha mẹ, giáo viên, ông bà hay người trông trẻ tham gia vào và tạo ra một môi trường cần thiết để đáp ứng những nhu cầu của trẻ.

Tôi quan sát những đứa trẻ nhỏ, cảm nhận những nhu cầu của chúng, tôi cố gắng đáp ứng chúng, đó gọi là phương pháp Montessori ~ Maria Montessori

Bà Maria Montessori đã phát hiện và phân loại 11 giai đoạn nhạy cảm cơ bản của sự phát triển như sau:

Montesorri-Infographic-Pie-Chart-BOTTOM-NO-KEY-Final2

  • Vận động (Movement): Từ 0-7 tuổi
  • Mô hình toán (Math patterns): Từ 0 – 3,5 tuổi –> Toán học: 4-7 tuổi
  • Kiểm soát cảm xúc (Emotional control): Từ 0 – 2,5 tuổi
  • Tính trật tự (Order): Từ 6 tháng – 3,5 tuổi
  • Thích những đồ vật nhỏ (Interest in small objects): Từ 1 – 3,5 tuổi
  • Từ vựng (Vocabulary): Từ 1 – 3,5 tuổi
  • Các giác quan (Sensations): Từ 2,5 – 6,5 tuổi
  • Hình dạng chữ cái, âm thanh (Letter shapes and sounds): Từ 2,5 – 5 tuổi
  • Âm nhạc (Music): Từ 3-7 tuổi
  • Viết (Writing): Từ 4,5 – 7 tuổi
  • Reading (Đọc):Từ 5 – 7 tuổi

Vận động (Movement): trẻ em lúc sinh ra chỉ hạn chế trong một số vận động nhưng nhanh chóng có thể kiểm soát được những vận động tinh (fine motor) và vận động thô (gross motor). Khi chúng học cách sử dụng cơ thể thì chúng đang phát triển các khả năng nhận thức

The hands are the instruments of man’s intelligence. ~ Maria Montessori

Các hình dạng toán (Math pattern): những đứa trẻ sinh ra với cái đầu tư duy toán học. Montessori khám phá ra rằng chúng sinh ra đã học toán theo một cách tự nhiên 

Kiểm soát cảm xúc (Emotional Control): Đứa trẻ học về các mối quan hệ, giao tiếp và kiểm soát cảm xúc từ giây phút mới sinh.

Nhu cầu về tính trật tự: (Need for Order): Đứa trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi có nhu cầu nội tại về tính trật tự. Đây là nhu cầu tâm lý lớn. Nhiều cha mẹ đã không nhận ra được điều này. hầu hết các bậc cha mẹ chúng ta quan sát đứa con nhỏ đang hoạt động theo cách có tính trật tự. Tuy nhiên, các chuyên gia Montessori đã nhiều lần chứng minh rằng một khi cac chuẩn mực được thiết lập, nhu cầu nội tại của đứa trẻ về tính trật tự sẽ được kích hoạt. và nhiều lúc những cơn nóng giận vô cớ bướng bỉnh là kết quả của cảm giác tính trật tự của đứa trẻ bị gián đoạn. 

Từ vựng (Vocabulary): Đứa trẻ sinh ra đều có nhu cầu bẩm sinh về việc học tập ngôn ngữ. THiên hướng này giúp cho đứa trẻ dưới 6 tuổi học ngôn ngữ dễ dàng hơn.

Thích thú những đồ vật nhỏ (Interest in Small Objects): Những đứa trẻ từ 1 – 4 tuổi sẽ trải nghiệm giai đoạn mẫn cảm về các đồ vật nhỏ. Sự thích thú này ắt hẳn đẫn đến sự phát triển các vận động tinh và cầm nắm. Đây cũng là nền tảng của việc học viết và các kỹ năng quan trọng khác.

To talk is in the nature of man. ~ Maria Montessori

Giai đoạn đặc biệt về giác quan (Special Epoch for Sensation): Đứa trẻ học một cách dễ dàng và hiệu quả hơn thông qua thực hành, trải nghiệm giác quan vật lý hơn là việc nhìn và nghe một bài học.

Hình dạng chữ cái và âm thanh (Letter shapes and sounds): Đứa trẻ cũng trở nên nhạy cảm và thích thú đối với hình dạng chữ cai và âm thanh. Giữa độ tuổi từ 2,5 đến 5 tuổi, đứa trẻ thích các hoạt động như tập vẽ chữ bằng ngón tay, kết nối phát âm của chữ với hình dạng của nó.

The Letters are a stimulus, which illustrate the spoken language already in the mind of the child. ~Maria Montessori

Âm nhạc (Music): Khoảng 3 tuổi đứa trẻ sẽ trải qua giai đoạn mẫn cảm đối với nhịp điệu, âm thanh, giai điệu,… Âm nhạc giúp phát triển bộ não dẫn đến sự phát triển cảm xúc, học thuật và kỹ năng xã hội.

Viết và đọc (Writing and Reading): Việc phát triển đọc và viết là sự trang bị cho trí tuệ của trẻ. Đứa trẻ được tiếp cận đúng dạng thông tin đúng lúc. Khi cung cấp cho đứa trẻ các vật liệu, bài học hay các hoạt động cho chúng thì việc học đọc là một quá trình tiếp theo. Đây là một ưu điểm của phương pháp Montessori. Trong môi trường được chuẩn bị theo phương pháp Montessori, đứa trẻ sẽ chọn những học liệu dựa trên sở thích và sự sẵn sàng của chúng.

 #5: Sự khác biệt giữa các cá thể (Individual Differences)

 

.

Bất kỳ ai đã từng dành thời gian với con trẻ đều có thể nói rằng mỗi đứa trẻ đều khác nhau. Chúng có những sở thích, thế mạnh và nhu cầu phát triển khác nhau. Vì có sự khác nhau đó, liệu việc dạy tất cả đứa trẻ cùng một bài học vào cùng một thời điểm có phải là điều khó hiểu? KHông hẳn vậy, nhưng đây là điều mà cách giáo dục truyền thống đã làm trong suốt thời gian qua. Nó là Mô hình giáo dục ít chú ý đến sự khác biệt này.

Trong suốt cuộc dời quan sát và nghiên cứu, Maria Montessori đã phát triển một phương pháp giáo dục toàn diên và hiệu quả phù hợp cho từng đứa trẻ với từng nhịp điệu của chúng. Vậy phương pháp đó hoạt động như thế nào? Các nhà giáo dục Montessori bao giờ cũng phải trang bị hiểu biết sâu sắc về bốn trụ cột của việc học: “Đời sống thực tế, Phát triển giác quan, phát triển ngôn ngữ và Trang bị sớm cho bộ óc toán học”  (Practical Life, Sensorial Development, Development of Language, and Early Preparation of the Mathematical Mind)

Tóm tắt 4 trụ cột của việc học

Practical life: Các bài tập nhằm phát triển sự kết nối, tập trung, cảm giác về trật tự và tính độc lập. Các bài tập này bao gồm việc tự chăm sóc bản thân, chăm sóc môi trường, bài học về lễ nghĩa và các hoạt động vận động tinh.

Các bài tập chăm sóc bản thân như: cài cúc, kéo khoá, rửa tay..

Chăm sóc môi trường như: quét nha, lau bàn hoặc hốt rác

Lễ nghi như chào hỏi, giới thiệu, các tập tục như bắt tay …

Bài tập vận động như diễu hành, khiêu vũ hoặc đi trên đường thẳng …

Phát triển giác quan: (Sensorial Development): các bài tậpvề phát triển 5 giác quan: nhìn, nghe, ngửi, nếm và chạm. Ngoài ra các bài học về giác quan còn chuẩn bị cho trẻ các bài học nâng cao về việc đọc, viết, toán, khoa học và âm nhạc

Trang bị sớm cho bộ óc toán học: Phương pháp Montessori sử dụng các vật liệu hữu hình để dạy trẻ các khái niệm trừu tượng của toán học. Đó là làm thế nào để trẻ học được nền tảng cơ bản suy nghĩ toán học. Ví dụ như trang bị sớm tư duy toán học. Những nền tảng này đặt nền móng cho việc phát triển số học cơ bản như công-trừ-nhân-chia. Đứa trẻ bắt đàu học ngôn ngữ từ lúc mới sinh (hoặc trước đó) và dễ dàng hấp thụ được từ, nghĩa của từ trong nhữn năm đầu đời.

Phát triển sớm ngôn ngữ (Early development of language): các bài tập bắt đầu với ngôn ngữ giao tiếp cơ bản, từ vựng và sự chú ý đến âm vị. Tiếp đó trẻ sẽ học các chữ cái, học từ và xây dựng câu. Tất cả sẽ dẫn đến sự phát triển kỹ năng đọc và viết.

Phương pháp Montessori

Trước khi sinh ra hai thiên thần bé nhỏ, mình đã tìm đọc rất nhiều sách về các phương pháp giáo dục sớm cho trẻ trong đó có phương pháp của bà Maria Montessori mà hiện nay mọi người đều rất quan tâm. Việc hiểu được cơ bản mỗi phương pháp đó dường như rất quan trọng vì giúp mình đỡ lạc lối trong hàng loạt các sách lý thuyết, bài chia sẻ và thực hành.

Đối với phương pháp này, mình nhận thấy 10 điểm mà bà Mary Ellen Maunz, M. Ed., người sáng lập chương trình Age of Montessori tóm tắt rất dễ hiểu và có thể làm kim chỉ nam cho việc tiếp tục nghiên cứu phương pháp cũng như các vấn đề giáo dục khác ứng dụng dựa trên nền tảng này.

Lược dịch “Ten secrets of Montessori” của Age of Montessori

#1. Hai thái cực của con người (two poles of humanity)

Bà Maria Montessori đã phát hiện ra những bí ẩn về những đứa trẻ dựa trên sự quan sát và nhận biết được chúng thực sự cần những gì.

Phương pháp Montessori

Phương pháp Montessori

“Sự phát triển của con người trải qua hai giai đoạn quan trọng nhưng khác nhau và riêng biệt về hình thức và mục đích, (bà Montessori) gọi đó là “hai thái cực” của con người. Đứa trẻ hoạt động vì sự thích thú đơn thuần để thoả mãn bản thân nó, trong khi đó người trưởng thành làm việc để đạt được một số mục đích nhất định. Sự khác biệt cơ bản này dường như không được chú ý đến và sự tiến bộ của loài người chủ yếu dựa hoàn toàn vào nhu cầu của người lớn” ~ Mary Ellen Maunz (người sáng lập Age of Montessori)

Đã bao giờ bạn chú ý đến làm thế nào đứa trẻ lại có thể say mê với một số hoat động (trò chơi) một cách không giải thích nổi? Hoặc chúng hoàn toàn mê mải một nhiệm vụ mà bạn không thể hiểu nó thú vị ở chỗ nào? Điều đó giống như một câu chuyện kinh điển về đứa trẻ nhân được món quà là bộ đồ chơi đắt nhất, to nhất và sành điêụ nhất nhưng lại chỉ chơi một cách không ngừng nghỉ với chiếc vỏ hộp của món quà ấy. Tất cả chúng ta thấy rằng đó là ví dụ chứng minh sự khác nhau giữa suy nghĩ của trẻ em và người lớn. Một số giả định rằng đầu óc đứa trẻ đơn giản là một phiên bản chưa có định dạng và chưa trưởng thành của người lớn, nhưng Montessori khám phá ra rằng đó không phải là lời giải thích đúng đắn. Triết lý Montessori phân biệt giai đoạn bộ óc phát triển (developing mind) là một thái cực khác của con người” – chứ không đơn giản là phiên bản trẻ con của người lớn.

“Khi sinh ra, đứa trẻ rời khỏi bụng mẹ và trở thành một cơ thể độc lập. Đứa trẻ sẽ có sự thôi thúc, hoặc nhu cầu đối mặt với thế giới mới và học cách thích nghi với chúng. Chúng ta có thể nói rằng đứa trẻ sinh ra luôn có tâm lý chinh phục thế giới” ~Maria Montessori

Montessori quan sát rằng đứa trẻ được sinh ra với nhu cầu nội tại là hiểu được môi trường xung quanh chúng và hấp thụ các thông tin giống như miếng bọt biển được ngâm trong nước. Montessori gọi là bộ óc thẩm thấu. Đây chính là cách mà đứa trẻ liên tục có nhu cầu nội tại chinh phục môi trường xung quanh.

“Các ấn tượng ùa về trong chúng ta (người trưởng thành) và chúng ta cất giữ trong đầu óc; nhưng bản thân chúng ta vẫn luôn có khoảng cách với ấn tượng đó như bình hoa và nước không cùng nhau. Tuy nhiên, đứa trẻ lại trải qua một quá trình chuyển đổi. Ấn tượng không chỉ đơn thuần nhập tâm trí óc chúng và tạo thành hình trong chúng. Ấn tượng đó hiện thân trong mỗi đứa trẻ… và chúng ta đặt tên cho hình thức về tinh thần này là “bộ óc thẩm thấu” (absorbent mind)” ~ Maria Montessori

Hiểu được rằng đứa trẻ “hoạt động” nhằm thoả mãn động lực nội tại của chúng và không phải để phục vụ cho những mục đích ngoại tại sẽ giúp chúng ta nhận thức được nhu cầu phải làm phong phú môi trường học tập cho chúng. Trong một môi trường “được chuẩn bị”, đứa trẻ có thể được tự mình trải nghiệm. Nhìn từ góc độ người lớn, con đường chọn sẵn cho đứa trẻ có thể ngẫu nhiên và không tuân theo một nguyên tắc nào, đặc biệt kể từ lúc chúng ta không thể lúc nào cũng thấy hoặc đo lường được sự phát triển có tính học thuật. Tuy nhiên các kết quả cuối cùng sẽ hé lộ thông qua sự tự tin ngày càng tăng của đứa trẻ, sự tự chủ và tài năng của chúng từng bước một đạt được. Điều này là một trong những kiến thức mà chúng ta – người giáo viên hoặc cha mẹ có thể đạt được khi hiểu các bí ẩn của giáo dục theo phương pháp Montessori.

#2. Hỗ trợ cho cuộc sống (help to life)

Đây là phương pháp giáo dục được xem là sự hỗ trợ cho cuộc sống, giáo dục từ lúc mới sinh

Phương pháp Montessori

Phương pháp Montessori

cần đem đến một cuộc cách mạng hoà bình và thống nhất trong tất cả các mục tiêu thông thường. Người mẹ, người cha, các chính trị gia cần phải tôn trọng và hỗ trợ cho công cuộc tinh tế này và đứa trẻ có thể tiếp tục khám phá những bí ẩn tâm lý sâu sắc dưới sự giám sát của chỉ dẫn nội tại. Đây là hy vọng mới tươi sáng của nhân loại – Maria Montessori

Qua lời trích dẫn trên của Montessori, bà tin rằng giáo dục nên hiểu là “sự hỗ trợ cho cuộc sống”. Tuy nhiên, điều mà Montessori thực sự nói đến khi gọi giáo dục là một sự hỗ trợ cho cuộc sống là gì?

Nhiều bậc cha mẹ và giáo viên nghĩ đến “three R ” (Reading – đọc, Writing – Viết, và Arithmetic – số học) khi nói về giáo dục. Những người theo phương pháp Montessori (Montessorian) đương nhiên đồng ý rằng những nền tảng đó là các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống, nhưng họ cũng hiểu rằng có nhiều điều có thể đạt hơn nữa thông qua quá trình học tâp. Đứa trẻ có thể học những kỹ năng cần thiết để có thể suy nghĩ và hành động độc lập sáng tạo trong quá trình vận động (Movement), giao tiếp (Communication) và phát triển các giác quan (Sensorial development).

Sự phát triển của đứa trẻ đi theo con đường gồm các giai đoạn nối tiếp độc lập, và kiến thức này phải hướng dẫn chúng ta trong cách ứng xử với đứa trẻ. Chúng ta cần giúp đỡ đứa trẻ hành động, suy nghĩ và cả ý chí.

Sự vận động

Từ giây phút chào đời, sự vận động giúp đứa trẻ chạm tới những thứ xung quanh mình. Khi đứa trẻ học cách vận động, chúng không chỉ kiểm soát được các cơ (kiểm soát vận động) mà còn giúp trải nghiệm sự phát triển các tế bào thần kinh. Mục đích giáo dục đứa trẻ trong quá trình này và hướng dẫn chúng những hoạt động nhằm tổ chức và kết nối vận động, Khi một đứa trẻ có định hướng, vận động trở nên có định hướng, chúng sẽ “lớn lên một cách thầm lặng, thoải mái và trở thành một công dân hoạt bát, bình tĩnh và đầy niềm vui” như Montessori miêu tả. Điều này đã được quan sát rất nhiều trong các lớp học theo phương pháp Montessori trên toàn thế giới.

Giao tiếp

Đứa trẻ đến với thế giới này gắn liền với việc học ngôn ngữ. Học nói là bản chất tự nhiên của con người và xu hướng bẩm sinh này sẽ khiến cho việc học các ngôn ngữ đặc biệt dễ dàng đối với trẻ dưới 6 tuổi. Ngay từ ban đầu đứa trẻ đã dùng biểu cảm nét mặt, động tác và lời nói để trao đổi những nhu cầu cơ bản của chúng. Đến năm 2 tuổi, nhu cầu giao tiếp tự nhiên của đứa trẻ sẽ khiến chúng học đọc và viết. Do sự phát triển ngôn ngữ có mối quan hệ bện chặt với sự phát triển thể chất và trí thông minh của đứa trẻ.

Sự phát triển giác quan

Quan sát khoa học đã chỉ ra rằng việc giáo dục không phải là cái giáo viên đưa ra, giáo dục là quá trình tự nhiên của mỗi cá thể con người và không phải đạt được chỉ thông qua việc nghe nói mà phải thông qua việc trải nhiệm với môi trường xung quanh.

Việc phát triển các giác quan bắt đầu từ lúc mới sinh (thậm chí còn trước đó). Thông qua các giác quan, đứa trẻ nhanh chóng phát triển bằng cách hấp thụ không giới hạn lượng thông tin mới của thế giới mới như miếng bọt biển thấm hút nước. Phát triển giác quan thực hiện thông qua 5 giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác. Việc phát triển giác quan không những giúp đứa sẽ cảm thụ được điều mới và còn chuẩn bị cho bộ não tiếp nhận những bài học thuật sắp tới như toán học, khoa học và nhiều hơn nữa.

#3. Bộ óc thẩm thấu (The absorbent mind)

Phương pháp Montessori

Phương pháp Montessori

“Đứa trẻ bắt đầu với những kiến thức xung quanh môi trường mình. Làm thế nào để đứa trẻ hoà nhập được? Chúng thực hiện điều đó hoàn hoàn dựa vào một trong những đặc điểm mà bây giờ chúng ta nói đến – đó là sự nhạy cảm đặc biệt và mãnh liệt do những thứ xung quanh tác động, đánh thức sở thích và tính hiếu kỳ của chúng. Đứa trẻ hấp thụ những ấn tượng không chỉ với bộ óc mà còn với cách sống. ~Maria Montessori, The Absorbent Mind

Đứa trẻ có mối quan hệ khác nhau với môi trường xung quanh chúng từ chúng ta và đứa trẻ hấp thụ chúng. Những thứ chúng thấy không chỉ được ghi nhớ và còn hình thành một phần tâm hồn. Những thứ đứa trẻ thấy bằng mắt mình, nghe bằng tai xung quanh thế giới sẽ hiện thân trong bản thân đứa trẻ. Một trong những khám phá quan trọng và cơ bản của Montessori chính là “bộ óc thẩm thấu“. Trong suốt 6 năm đầu đời, đứa trẻ có những cách học tập khác so với người lớn. Ở độ tuổi này, đứa trẻ có bộ não như miếng bọt biển, có thể thẩm thấu một khối lượng khổng lồ các kiến thức từ môi trường xung quanh và chúng học hỏi một cách không mệt mỏi, liên tục và không phân biệt điều gì. Bộ não đứa trẻ gắn liền với sự học hỏi ở một tốc độ nhanh chóng. Khi bạn nghĩ về tất cả những gì đứa trẻ có được trong những năm đầu đời (giao tiếp bằng lời, không bằng lời, kiểm soát vận động, kỹ năng xã hội, cảm xúc,..) thì mới thấy kinh ngạc.

“… Nếu chúng ta so sánh khả năng của người lớn và trẻ con, những việc mà chúng ta mất 60 năm lao động để đạt được thì một đứa trẻ có thể làm được trong 3 năm đầu đời của chúng” ~ Maria Montessori (The Absorbent mind)

Tầm quan trọng to lớn của giai đoạn bộ óc thẩm thấu

Làm thế nào đứa trẻ có thể làm được điều đó? Với bộ óc có khả năng thẩm thấu đến kinh ngạc! Bà Maria Montessori đã giải thích rằng trong giai đoạn này, đứa trẻ đang dần hình thành bản thân mình, hoặc trang bị bước vào giai đoạn trưởng thành của chúng. Sự phát triển này xảy ra trong suốt 6 năm đầu đời rất quan trọng. Đứa trẻ phát triển 85% cấu trúc bộ não trước khi bước sang 5 tuổi và chúng tiếp tục phát triển suốt chặng đường đời còn lại dựa trên nền tảng cơ bản này.

Giai đoạn bộ óc tiếp thu theo tiềm thức

Maria Montessori phân biệt giai đoạn bộ óc thẩm thấu thành hai giai đoạn nhỏ: Giai đoạn chưa ý thức và giai đoạn tiếp thu có ý thức. Từ lúc sinh ra đến 3 tuổi, đứa trẻ tiếp nhận thông tin một cách không có ý thức hoặc không hiểu. Đứa trẻ muốn học ngồi, đứng, đi lại, sử dụng bàn tay hay nói…mà không cần nỗ lực có ý thức. Đứa trẻ đang phát triển những chức năng cơ bản thông qua bắt chước. Trẻ con ở giai đoạn này sẽ bắt chước những gì chúng nhìn thấy. Tất cả điều đó nhằm chuẩn bị bước sang giai đoạn tiếp theo: giai đoạn tiếp thu có ý thức.

Từ 3 tuổi đến tầm 6 tuổi, trẻ chuyển sang giai đoạn phát triển có ý thức. Bộ óc của đứa trẻ vẫn giống như miếng bọt biển và tiếp thu thông tin một các dễ dàng, tuy nhiên bây giờ chúng sẽ có nhu cầu trải nghiệm có ý thức. Trẻ em trong giai đoạn này đang phát triển những chức năng mới. Chúng bắt đầu học tập những thứ như tính trật tự, sắp xếp, toán đơn giản, âm nhạc, chữ cái và âm thanh. Những thứ này cuối cùng cũng dẫn đến kỹ năng toán học, đọc hiểu và viết. Chúng cũng tiếp tục kiểm soát tốt hơn vận động, cân bằng, cơ chế vật lý cơ bản. Trẻ em trong giai đoạn này sẽ thể hiện mong muốn tự thân (thường rất quyết liệt) là tự được chọn lựa và hoàn thành một công việc một cách độc lập. Maria Montessori gọi điều này là giai đoạn “giúp tôi làm nó một mình” (“help me to do it myself”).

(…)

Chu Quốc Bình - tản văn
Tản văn: Sự yên tĩnh phong phú
Tác giả: Chu Quốc Bình

1. Tôi phát hiện thế giới đang ngày một huyên náo, thế nhưng tháng ngày của tôi lại ngày một yên tĩnh. Tôi thích sống quãng ngày yên tĩnh.

2. Thế nhưng, yên tĩnh không có nghĩa là ngừng lại, không phải là đóng cửa lại. Từng có một thời đại, thế giới bao la đối với chúng ta chẳng qua chỉ là truyền thuyết không thể nào chứng thực được, mỗi chúng ta đều bị nhốt trong cái góc chật hẹp, như chiếc đinh ốc bị xoáy vào một vị trí không thay đổi.

3. Lúc bấy giờ, tôi vừa rời khỏi ghế nhà trường, bị phân đến vùng núi xa xôi, cuộc sống yên tĩnh và đơn điệu. Ngày tháng như ngừng trôi, không như dòng sông, mà lại càng như khẩu giếng vậy.

4. Về sau, thời đại bỗng dưng thay đổi, cuộc sống của mọi người như nước sông hồ băng tan, nước sông lại chảy ngược xuôi trên mảnh đất dưới ánh nắng mặt trời vậy. Tôi cũng như dòng sông đã bị tích tụ nguồn năng lượng dồi dào, làn sóng sự sống chảy dạt dào dưới đáy sông trong tôi, biến năm tháng thành niên của tôi thành dòng nước chảy xiết gập ghềnh.

5. Thế như hiện nay, tôi lại trở về với yên tĩnh. Nhưng mà, đây là sự yên tĩnh sau khi đã từng dạt dào. Sau khi đã trải qua nhiều va đập và quanh co, và rồi dòng sông sự sống của tôi dường như lại chảy đến một thung lũng rộng mênh mông, hình thành một hồ nước phẳng lặng. Tôi từng lưu luyến hồ nước dưới chân núi An-pơ, ngắm núi tuyết, áng mây và rừng cây in bóng trên mặt hồ trong sự huyền bí màu xanh lam trải rộng. Tôi biết rằng, nước hồ vẫn đang chảy quanh, chẳng qua vì sự sâu thẳm của hồ mới khiến cho mặt hồ phẳng lặng như tấm gương.

6. Ngày tháng của tôi quả là rất yên tĩnh. Hằng ngày, tôi ở nhà đọc sách và sáng tác, các nhóm người tụ tập và các hội party huyên náo bên ngoài đều không liên can gì đến tôi. Hai vợ chồng và cô con gái diệu của tôi cùng nhau chung hưởng tình nghĩa ruột thịt rất thường tình, hết thảy các cuộc hoan vui nhốn nháo đều không liên quan gì đến tôi. Tôi cảm thấy hài lòng đối với cuộc sống như vậy, bởi vì tâm trạng tôi rất yên tĩnh.

Tản văn Chu Quốc BÌnh

Tản văn Sự yên tĩnh phong phú của Chu Quốc Bình

7. Có lẽ, trong đời người vào giai đoạn nào đó cần có sự náo nhiệt ở giai đoạn đó. Lúc bấy giờ, sức sống mạnh mẽ đầy ắp trong cơ thể cần phải bộc phát ra bên ngoài, để mà tìm kiếm một dòng sông, và xác định hướng chảy của sông.

8. Thế nhưng, con người không thể mãi mãi dừng lại trong giai đoạn nào cả. Nhà văn hào Nga Lép Tôn-xtôi từng tự thuật rằng: “Theo đà tuổi tác tăng lên, sự sống của tôi ngày càng trở nên tinh thần hóa”. Mọi người rất có thể giải thích hiện tượng này là dấu hiệu của tuổi về già, thế nhưng, tôi lại biết rõ rằng, cho dù đến lúc đã cao tuổi,  Lép Tôn-xtôi vẫn có sức sống càng dạt dào hơn so với những người cùng lứa, thậm chí còn hơn cả rất nhiều bạn trẻ. Chi bằng nói rằng, chỉ có sức sống mạnh mẽ mới có thể phát triển dần theo chiều hướng tinh thần hóa.

9. Bây giờ tôi cảm thấy rằng, khung cảnh tốt nhất của sự sống chính là sự yên tĩnh phong phú. Yên tĩnh, là vì đã vùng thoát khỏi những cám dỗ của danh hư lợi ảo ở bên ngoài. Phong phú, là vì đã có kho báu bên trong của thế giới tinh thần. Nhà văn hào nổi tiếng Ấn Độ Ta-go từng nói: Vận động của thế giới bên ngoài là vô cùng tận, đã minh chứng trong đó không có mục tiêu nào mà chúng ta có thể đi tới đích, mục tiêu chỉ có thể ở nơi khác, có nghĩa là ở bên trong thế giới tinh thần. “Ở bên đó, những thứ mà chúng ta khát vọng một cách thấm thía nhất, vẫn là sự yên lặng bên trên thành tựu. Ở bên đó, chúng ta gặp gỡ Thượng đế của chúng ta”. Nhà văn Ta-go giải thích tiếp rằng: “Thượng đế chính là thứ tình thương mãi mãi nghỉ ngơi trong tâm hồn”. Thứ tình thương mà Nhà văn nói ở đây phải là nghĩa rộng, là chỉ thành tựu của sáng tạo, giàu có của tinh thần, tấm lòng của bao la, mà hết thảy những thứ đó đều đã vượt lên sự tranh đấu của thế thời phàm tục, đều đã ở trong hòa bình vĩnh cửu. Khung cảnh này, chính là hết sức yên tĩnh của sự phong phú. Tôi không hoàn toàn bài xích sự ồn ào náo nhiệt, náo nhiệt cũng có thể chứa đựng nội dung. Thế nhưng, náo nhiệt rốt cuộc cũng chỉ là đặc trưng của các hoạt động bên ngoài, mà bất cứ hoạt động bên ngoài nào nếu như không có sự theo đuổi để làm động lực, không có giá trị làm mục tiêu của nó, vậy thì, bề mặt bên ngoài dù có náo nhiệt đến đâu đi nữa, dù có ồn ào màu mè thế nào đi nữa, thì bản chất của sự ồn ào đó hẳn là nghèo nàn và trống rỗng. Tôi có sự nghi ngờ đối với hết thảy sự nghiệp ồn ào huyên náo và hết thảy thứ tình cảm quá phô trương, những thứ đó cứ khiến tôi nghĩ đến câu châm biếm đối với sự sống của nhà văn nổi tiếng Anh Shakespeare rằng: “Chất đầy âm thanh và cuồng nhiệt, bên trong chỉ là rỗng tuếch” .

~ Chu Quốc Bình ~

Ima ai ni yukimasu

Thật khó để mở đầu cho cảm xúc của mình khi xem xong bộ phim truyền hình Bây giờ, em trở về bên anh – Ima ai ni yukimasu- (Sách có tựa đề Em sẽ đến cùng cơn mưa của Nhà xuất bản Nhã Nam). Đó không còn là cảm xúc sau khi xem mỗi bộ phim mà là một sự chiêm nghiệm, bộ phim đã nói lên tất cả những gì trong suy tư cũng như định hình một thứ rõ rệt trong tư tưởng của mình. Mình đã khóc rất nhiều khi xem bộ phim này mặc dù mình biết kết cục vẫn là vậy. Có lẽ cái chết mới làm thức tỉnh con người biết quý trọng những gì mình đang có, mỗi nhân vật, mỗi khung cảnh, mỗi lời thoại mỗi cử chỉ đều là một bài học thật đáng trân trọng.

Đối với Yuji – đứa trẻ rất ngoan, lớn lên trong vòng tay yêu thương của bố mẹ – Takumi và Mio. Đứa trẻ đã tin rằng sau khi mẹ rời xa để sống trở trên một hành tinh xanh rất đẹp – hành tinh của kỷ niệm Akaibu và sẽ đợi bố và Yuji ở đó. Bài học từ hành tinh Akaibu đó là bạn hãy người mẹ hãy thật sáng tạo, hãy tô vẽ cho đứa trẻ những gì đẹp nhất trong sự thực đau buồn nhất, để nó có thể có niềm tin sống tiếp. Tuổi thơ là giấc ngủ của lý trí, vì thế cả đời sống với lý trí cũng thật đáng tội nghiệp.

Yuji tin là mẹ sẽ trở về vào một ngày mưa tầm tã sau 1 năm khi mẹ đến hành tinh Akaibu đó. Trên thế giới này thật nhiều điều không thể giải thích nổi, và mẹ Mio đã trở về nhưng ký ức đã bị bỏ quên trên chuyến tàu từ Akaibu đến ngôi làng của mình. Sự trở lại của Mio là một điều kỳ diệu và cũng là một điều khiến người khác đau lòng (vì sau 6 tuần khi những ngày mưa qua đi, Mio lại phải trở về hành tinh Akaibu đó). Đứa trẻ ngoan Yuji ngày ngày treo ngược chú búp bê cầu nắng để mùa mưa là mãi mãi. Yuji không ngại khó khăn để đi tìm cây cỏ bốn lá mang lại may mắn cho mẹ mình và Yuji cũng thật trẻ con khi mẹ quên ký ức đã không mắng cậu mỗi lần phạm lỗi. Tự bôi bẩn quần áo, lén vứt “hiệp sỹ ớt xanh”… chỉ để mẹ mắng.

Yuji cũng là người bạn tâm sự của bố. Mỗi lẫn bố con vào buồng tắm để tâm sự về mẹ cũng thật đáng yêu như ông cụ non vậy. Một lần mình vô tình đọc bài tâm sự của những người không muốn hoặc hối hận khi sinh con, nhìn Yuji tôi mới thấy họ thật đáng thương.

Ima ai ni yukimasu - em sẽ đến cùng cơn mưa

Ima ai ni yukimasu – em sẽ đến cùng cơn mưa

Với Takumi – mình nghĩ đó là một người chồng, người cha rất tốt. Từ anh, mình thấy trong cuộc sống này không cần người hoàn hảo về mọi phương diện hay phải nổi trội về bất kỳ phương diện gì, miễn là người ấy có một tấm lòng, tấm lòng người cha, người chồng, người con tốt. Một chàng trai đã tin vào hiệp sỹ chính nghĩa Melos để làm những việc tốt ngay từ khi ngồi trong trường học (nhưng mọi người còn hiểu nhầm), một người mắc căn bệnh luôn sợ đám động, tiếng ồn và áp lực. Một người không ngồi, không lái được ô tô, không đi được thang máy. Một người mà thay đổi “nhịp điệu” sống thì cơ thể luôn có phản ứng lạ. Nghe thì rất kinh khủng nhưng quan trọng hơn trong con người ấy có một sự cố gắng và tình yêu lớn hơn cả đã giúp anh sống tốt hơn, sống rất trách nhiệm.

Hôm trước có người bạn bảo mình, trong cuộc sống nghèo nên hèn (nhận được sự coi thường và thương hại của người khác trong cuộc sống hiện nay đôi khi khiến bản thân dằn vặt, bất bình). Theo mình thì sẽ đúng là vậy nếu như mình tiếp tục làm nô lệ cho những tư tưởng đó. Mình không vượt lên được chính hoàn cảnh để sống ý nghĩa hơn thì cuộc đời sẽ chẳng có thay đổi là bao. Ý nghĩa cũng không có gì là to tát lắm đâu. Hãy nhìn vào những gì mà nhân vật Takumi bảo. Tuy chỉ có thể làm việc được từ 9h sáng đến 4h chiều, nhưng khi có nguy cơ sa thải thì anh đã cố gắng làm việc. Người khác nhìn vào có thể bảo anh nghèo nhưng anh không hèn bởi anh có một gia đình phải lo và tình thương của con người rất lớn. Không ai bảo anh gánh vác một gia đình là hèn cả. Phải chăng chỉ khi anh đua đòi, sống vô trách nhiệm với bản thân và không mục đích thì sự nghèo của anh thành sự hèn ngay.

Ima ai ni yukimasu - em sẽ đến cùng cơn mưa

Ima ai ni yukimasu – em sẽ đến cùng cơn mưa

Đối với Mio – mình có một sự đồng cảm với chính cô ấy. Cô ấy phải ra đi khi còn quá trẻ. Tình yêu của Mio dành cho Takumi từ khi ngồi trong ghế nhà trường và nhiều khi mình cũng không hiểu vì sao cô ấy lại dành tình yêu cho Takumi, người bạn cạnh bàn. Suốt năm đi học, cả hai chỉ lén nhìn nhau mà không nói lấy một lời. Cho đến khi cưới nhau rồi, cho đến khi Mio ra đi được 1 năm thì Takumi mới thực sự hiểu hết tình cảm của Mio dành cho anh qua những trang nhật ký đẹp và buồn. Hình ảnh lặng lẽ ngồi bên hiên nhà, từng trang nhật ký dưới ánh nắng dịu nhẹ của mùa mưa qua đi (tức là Mio cũng phải ra đi) đang làm sáng tỏ những gì Takumi trăn trở bấy lâu là Liệu anh có thực sự mang lại hạnh phúc cho Mio hay không? Mio đã bảo là Có, cô ấy hạnh phúc hơn bao giờ hết!.

Chuyến tàu  của 8 năm về trước mang Mio trở về bên Takumi, câu nói của cô ấy cuối phim Ima ai ni Yukimasu (tựa đề bộ phim là Ngay bây gi, em tr v bên anh) sau khi cô ấy tỉnh lại. Cô biết mình có hai lựa chọn, một là trở về bên Takumi và 8 năm sau cô sẽ phải chết vì sinh Yuji hoặc là cô ấy đi chuyến tàu khác, sống cuộc đời mà có thể cô không chết. Bóng dáng Mio trong chiều nắng vàng ấy ám ảnh tâm trí tôi và tôi lại khóc và tự hỏi tại sao không thể thay đổi được định mệnh. Nhưng rốt cục tôi hiểu, cái định mệnh ấy mới làm cho sự yêu thương đáng quý hơn bao giờ hết. Hình ảnh cuối phim của Takumi – Mio trên cánh đồng đầy hoa hướng dương ấy mở đầu một cuộc sống mới nhưng cũng biết một kết cục tiếc nuối. Nhưng điều gì đã để lại trong hai hình ảnh đấy: đó là hãy sống trọn và trân trọng những gì mình đang có, dù nó có ngắn ngủi đến mấy.

Một hình ảnh của xã hội làng quê thu nhỏ với tình cảm của bạn bè, hàng xóm. Tuy nhỏ bé, tuy chậm rãi và chỉ diễn ra trong suốt mùa mưa nhưng thật ấm cúng biết bao nhiêu. Chuyến xe “Nhng điu tuyt diu” chở đầy sách đến trẻ nhỏ, những buổi đọc chuyện cho trẻ. những ngày nắng ấm làm việc, những lớp dạy cắm hoa. Bộ phim chở đầy những mơ ước của mình đó là trở về một cuộc sống thanh bình nhất. Liệu điều ấy có quá khó?

Ima ai ni yukimasu - em sẽ đến cùng cơn mưa

Ima ai ni yukimasu – em sẽ đến cùng cơn mưa

Bàn luận về người nghèo

Nếu nhắc đến việc giáo dục thì có câu nói nổi tiếng của A. Brilliant rằng: “Nếu bạn muốn chắc chắn là mình bắn trúng đích thì hãy bắn trước, rồi gọi bất cứ thứ gì vừa bắn trúng được là đích” nghe hợp lý lắm. Theo kinh nghiệm học hành của tôi là cứ học cho bằng bạn bằng bè đi đã, thấy người ta học gì, mình cứ học cái đó mà chẳng biết học để làm gì? Cấp 1 thì học đi để lên cấp 2, cấp 2 học đi mà lên cấp 3 chuyên, cấp 3 học đi mà thi tốt nghiệp, qua tốt nghiệp đi mà vào đại học, đại học đi mà kiếm cái việc, kiếm việc đi rồi mà chết như câu nói của J.M. Keynes “In the long run, we all are dead!“.

“Tất cả chúng ta rồi sẽ chết” là câu nói dành tặng cho tất cả các nhà kinh tế học suốt ngày ngồi nghĩ ra đủ mớ hầm bà lằng các mô hình để giải thích những thứ “tăng trưởng viển vông”, tăng chán rồi lại tụt (suy thoái), ít nhất đó là ý nghĩ của những người “mông muội, nghèo đói” như  mình. Họ nghĩ ra đúng thì đúng mà sai thì sai, cũng như các chính trị gia ấy. Họ ở đâu chả giống nhau như Nikita Khrusha nói là “họ hứa xây cầu ngay cả những nơi chẳng có sông”. Họ đâu có chết mà chỉ có dân đen chịu nạn, nhưng dân đen như mình thì “Ôi trời, chắc nó trừ mình ra”, cứ thế mà hài lòng.

Hôm nay chắc do thời tiết một ngày bốn mùa nên suy nghĩ của mình cũng lang thang bốn biển, và dừng chân lại đáy kim tự tháp kinh tế, nơi mà bị mọi người khinh miệt. Đó là người nghèo nhất trong số những người nghèo như W.R. Easterly viết trong The elusive quest for growth – Truy tìm căn nguyên tăng trưởng rằng:

Ở Ai Cập, họ là Madfoun – người bị chôn hoặc bị chôn sống

Ở Ghana, họ là Ohiabrunio – người nghèo cùng cực, không nghề nghiệp, ốm đau không ai chăm sóc

Ở Indonesia, họ là endek arak tadah

Ở Braxin, họ là miseraveis – những người túng quẫn

Ở Nga, họ là bomzhi – người vô gia cư

Ở Bangladesh, họ là ghrino gorib – người nghèo khổ bị khinh miệt và ghét bỏ

Ở Zambia, họ là balandana sana – những hình nhân sống lay lắt với rau cỏ

Ở Malawwi, họ là osaukitsitsa – những người dưới đáy xã hội

Trong phần chuyển đoạn – Tìm kiếm một dòng sông (Intermezzo: In search of a River), tôi rất thích đoạn kết như sau: “Phần lớn dân số hiện nay vẫn chưa thể nói lời giã từ với những chuyện ngày xưa tồi tệy. Đa phần chúng ta đều không có may mắn sinh ra trên những con sống thịnh vượng. Ngày nay từ nước giàu nhìn sang nước nghèo, chúng ta nhìn thấy quá khứ nghèo khổ của mình. Tất cả chúng ta đều có thời nghèo đói. Xét cho cùng chẳng ai trong chúng ta đến từ cái gọi là tầng lớp thượng lưu”. Chính vì thế, những người sinh ra may mắn hay những quốc gia hiện đang giàu chẳng đành lương tâm để coi thường cũng như luôn phải tìm cho những người kém may mắn hay quốc gia nghèo dòng sông thịnh vượng ấy để toàn thế giới là tinh cầu đẹp như người ngoài hành tinh tưởng tượng.

Hoa anh đào trong tâm thức người Nhật Bản - Hoàng Long
Hoa anh đào trong tâm thức người Nhật Bản
Tác giả: Hoàng Long
In trong tập: Bông hồng cho ngày tháng không tên (2014)
Nhà xuất bản văn học – Trung tâm văn hoa ngôn ngữ Đông Tây

Nhắc đến Nhật Bản là người ta nhớ ngay đến một đất nước có những điểm vô cùng độc đáo về văn hóa và sáng tạo, dung hòa được những điều mâu thuẫn cùng cực và tương phản nhau. Một đất nước vô cùng coi trọng lễ nghi với những nét truyền thống còn giữ lại qua hàng ngàn năm với Kyoto cổ kính, với geisha mặc kimono cao quý, tiếng đàn samisen dìu dặt, vườn cảnh tĩnh lặng thâm u, mái chùa rêu phong trầm mặc lại dẫn đầu thế giới về hàng điện tử, về công nghệ game và phim khiêu dâm! Một đất nước vô cùng tôn trọng sự sống của mọi loài sinh vật trong thiên nhiên lại có tỉ lệ tự sát đứng vào hàng cao nhất thế giới. Tại sao có sự trái ngược này? Chúng ta thử tìm hiểu một khía cạnh của nền văn hóa Nhật Bản qua hoa anh đào, một loài hoa biểu thị cho linh hồn Nhật Bản, nơi người Nhật gửi gắm bao nhiêu tư tưởng triết học và mỹ học của mình vào những cánh hoa bé nhỏ mong manh.

Trước hết là sự tinh tế và mẫn cảm của người Nhật Bản trong việc cảm nhận sự chuyển đổi bốn mùa của thiên nhiên. Người Nhật luôn dành cho thiên nhiên một tình cảm đặc biệt. Với những đổi thay đa dạng phong phú và bốn mùa khác biệt được gọi là “siêu thị thời tiết”, người Nhật luôn ý thức được mình đang sống ở một trong những nơi đẹp nhất hoàn vũ. Mùa Xuân hoa anh đào nở trắng núi đồi; mùa Hạ tiếng ve sầu, tiếng chim cu, pháo hoa rực rỡ; mùa Thu lá vàng lá đỏ (momiji) với ánh trăng soi và rượu hoa cúc gọi mời; mùa Đông với tuyết trắng và giai nhân “tuyết đọng trên mái nhà, người đẹp đêm yên tĩnh”. Cho nên việc thưởng ngoạn thiên nhiên của người Nhật vốn có một truyền thống lâu đời. Thể thơ đặc trưng của Nhật Bản và là thể thơ ngắn nhất thế giới haiku chỉ gồm 17 âm tiết, vốn gợi ra tâm trạng của con người trước bốn mùa chuyển biến. Vì thế mà trong thơ haiku, quý ngữ (kigo: từ chỉ mùa) là vô cùng quan trọng. Cho dù sau này thơ haiku phát triển thành thơ haiku cách tân và tiền vệ có khuynh hướng lược bỏ quý ngữ đi nữa, thì cảm giác do bốn mùa gợi ra đối với người Nhật là không bao giờ thay đổi.Hoa anh đào trong tâm thức người Nhật Bản - Hoàng Long

Yêu thiên nhiên, thích gần gũi với thiên nhiên nên người Nhật mới có một phát minh vô cùng độc đáo là cây bonsai nhằm thu nhỏ thiên nhiên, đưa thiên nhiên vào trong nhà mình. Ngoài ra nghệ thuật vườn cảnh Nhật Bản vô cùng phong phú đa dạng, đi đến tuyệt mỹ của nghệ thuật, của Đạo. Chịu ảnh hưởng của Thiền Tông, người Nhật còn phát minh ra “khô sơn thủy”, tức là vườn khô, chỉ gồm cát đá sắp xếp theo một ý đồ nghệ thuật gợi ra núi non, ao hồ biển cả. Vườn cát khô sơn thủy ở chùa Ryoanji (Long An Tự), Kyoto là tiêu biểu và nổi tiếng nhất cho thể loại này.

Tình yêu thiên nhiên của người Nhật đã được tác giả Suzuki Setsuko trong quyển Linh hồn Nhật Bản giải thích như sau “Đối với người Nhật, tự nhiên vừa là một đối tượng để thưởng ngoạn vừa là suối nguồn khơi gợi những cảm hứng thi ca mạnh mẽ. Người Nhật yêu hoa bởi dáng vẻ và những cảm xúc gợi ra hơn là màu sắc và mùi hương cụ thể của nó. Trong thơ ca, người Nhật coi trọng đặc biệt đến bốn mùa, đó là thể hiện sự yêu quý đến thực vật và sự quan sát tỉ mỉ chi tiết của các loài thực vật như là một ấn chứng của tự nhiên, vừa dễ thay đổi lại vừa bất biến. Việc thấu hiểu được thái độ này của người Nhật đối với tự nhiên là điều không thể thiếu trong giám thưởng văn học Nhật Bản truyền thống”. Minh chứng cho điều này là trong chừng khoảng bốn ngàn năm trăm bài thơ trong Vạn diệp tập thì có chừng một phần ba lấy chủ đề là về thực vật hay đề cập đến thực vật trong hình thức này hay hình thức khác. Trong tác phẩm Genji monogatari được viết vào khoảng năm 1000 Tây lịch, được biết đến như một tác phẩm miêu tả thiên nhiên trác tuyệt, có xuất hiện 101 loài thực vật. Trong đó thì hoa anh đào (sakura) chiếm vai trò chủ đạo đến mức từ “sakura” trong thời Heian đồng nghĩa với “Hoa” (hana) và được rất nhiều người yêu thích. Còn nhà nghiên cứu quốc học nổi tiếng Motori Norinaga đã xưng tụng hoa anh đào như là một đối tượng thực vật tiêu biểu và đối tượng của lòng yêu nước như sau: “Nếu người ta muốn biết tinh thần Nhật Bản Đại Hoà hồn, hãy ngắm hoa anh đào ngát hương trên đỉnh núi sớm mai”.

images

Lòng yêu hoa anh đào của người Nhật được thể hiện vào mùa Xuân khi đất nước đảo quốc ngập tràn sắc hoa anh đào từ Nam đến Bắc. Chưa có đất nước nào trên thế giới mà tình hình hoa nở được cập nhật từng ngày trên báo chí và truyền hình trong mục “tiền tuyến hoa anh đào” (sakura zensen) vô cùng chi tiết như “bắt đầu nở” (sakihajime), “nở ba phần” (sanbunsaki), “nở bảy phần” (shichibunsaki), “mãn khai” (mankai), “bắt đầu rụng” (chirisame). Rồi dân chúng lũ lượt kéo nhau đi ngắm hoa “hanami”, mở yến tiệc, hát ca dưới hoa. Những chỗ ngắm hoa nổi tiếng phải có người đến sớm để chăng dây giữ chỗ. Ngắm ban ngày chưa đủ, người Nhật còn ngắm hoa anh đào ban đêm với ánh trăng nữa. Có những nhà thơ nổi tiếng như Saigyo cuồng hoa, được gọi là “nhà thơ của hoa đào”, mong muốn được chết dưới cội hoa anh đào vào đêm trăng rằm mùa xuân, và kỳ lạ là điều ước của thi nhân đã trở thành hiện thực.

Vậy tại sao hoa anh đào được xem là quốc hoa của Nhật Bản? Cũng theo Suzuki, “giá trị quan truyền thống của Nhật Bản là giản đơn và thanh khiết được phản ánh trong hình dáng và màu sắc hoa anh đào. Thời kỳ khai hoa của sakura rất ngắn, và lập tức tàn phai nên đã tượng trưng cho vẻ đẹp ngắn ngủi phù du, được xem như là trung tâm của mỹ học Nhật Bản”Hoa anh đào trong tâm thức người Nhật Bản - Hoàng Long

Tác giả Akishina Omori trong quyển Bí ẩn người Nhật Bản đã dành nguyên một chương 15 để giải đáp câu hỏi “Tại sao người Nhật lại đi ngắm hoa anh đào (hanami) vào mùa xuân?”. Tác giả đã phân tích rằng, thường người Nhật thích hoa anh đào lúc hoa nở và hoa rụng. Cái cảm giác luyến tiếc khi hoa rụng rơi thể hiện triết lý và mỹ học về sự sống và cái chết của người Nhật Bản.

Người Nhật chịu ảnh hưởng của bi cảm aware của văn hóa truyền thống với cảm giác vô thường của Phật Giáo nên rất coi trọng vẻ đẹp mong manh phù du. Cảm giác vô thường (mujo) có nghĩa không có điều gì bền vững, tất cả rồi sẽ phải đổi thay. Còn aware có thể dịch tạm là “u hoài”. Trong quyển Linh hồn Nhật Bản, khái niệm này được định nghĩa như sau: “Đây là một khái niệm văn học và mỹ học rất phát đạt vào thời Heian. Trung tâm của khái niệm này là một cách lý giải sâu sắc mạnh mẽ đối với cái đẹp mong manh ngắn ngủi của tự nhiên và mọi dạng thức của cuộc đời này. Bởi vậy thường thì khái niệm này hàm ẩn một sắc nét buồn nào đó nhưng tùy theo trường hợp và thời điểm, nó có thể đi cùng với sự tán thưởng, sùng kính hay niềm vui”.

Từ này được phục hoạt lại thông qua trước tác của Motori Norinaga. Theo ông thì aware là sự kết hợp của hai từ cảm thán “a” và “hare”. Hai tiếng này đều là tiếng tự nhiên phát ra khi tâm tình con người bị xúc động mạnh. Tầng lớp quý tộc triều đình thời Heian đã làm giảm sắc thái mãnh liệt về cảm tính của chúng và hạn định ý nghĩa của “aware” vào cái đẹp ưu nhã, cái u uất thầm lặng và hơn nữa nhấn mạnh đến tính vô thường của Phật Giáo. Tuy vậy, từ này dần dần mất đi ý nghĩa vui sướng và đến thời của Norinaga thì “aware” chỉ còn biểu thị ý nghĩa của nỗi buồn bi ai, tiếng kêu cảm thán mà thôi.

Norinaga là học giả đầu tiên trong khi nghiên cứu về “Nguyên thị vật ngữ” nhận thấy rằng, khái niệm “aware” là một khái niệm trọng yếu không chỉ hiện diện trong tản văn và thơ ca mà còn xuyên suốt trong toàn bộ nền văn học thời kỳ Heian. Và để phân biệt khái niệm này với “aware” chỉ nỗi buồn thương thống khổ được sử dụng thường xuyên trong thời của mình, Norinaga đã đặt lại tên cho khái niệm này là “mono no aware” . Theo ý nghĩa của từ thì đó là “một cảm tình sâu sắc liên quan đến sự vật”. Cho dù một người được nuôi dưỡng trong một nền giáo dục nào đi chăng nữa thì “nỗi buồn” vẫn là “nỗi buồn”. Nếu có người không thể nào cảm nhận được nỗi buồn thương thì người đó không có trái tim, không hề biết đến “mono no aware”. Theo suy nghĩ của Norinaga, “mono no aware” là một cảm tình đã được nâng cao, thuần túy hóa, gần với điều sâu thẳm nhất của trái tim con người và tự nhiên. Do đó, cùng với cái đẹp ngắn ngủi phù du thì cái tâm biết nuôi dưỡng, làm phong phú thêm cái cảm nhận thấu hiểu về cái đẹp phù du đó là điều rất quan trọng”.

imagesTrong thế gian này chẳng có gì là mãi mãi. Tất cả đều vô thường và phù du, ngắn ngủi. Bởi vậy người Nhật yêu hoa anh đào vì sự rụng rơi đúng lúc đẹp nhất của hoa như một biểu tượng mỹ học về cái chết. Trong các bài chiến ca, ta cũng nghe ra hình ảnh hoa anh đào tượng trưng cho những người chiến sĩ “tôi cùng các bạn, là hoa anh đào cùng mùa, nếu hoa đã nở thì chắc phải có ngày rụng rơi, hãy ý thức được điều đó, hãy rơi cho đẹp đẽ, vì quốc gia” (Hoa anh đào cùng mùa, Saijou Yaso sáng tác).

Hoa anh đào trong tâm thức người Nhật Bản - Hoàng LongNhiều nhà nghiên cứu đã cho rằng người Nhật không có triết lý về sự sống nhưng có triết lý về cái chết. Trong những quyển binh pháp vĩ đại dành cho samurai luôn chỉ ra bí quyết tối hậu là phải vượt lên sống chết. Quyển sách vĩ đại nhất về binh pháp của Samurai là Hagakure (Ẩn mình dưới lá) không ngừng nhắc đi nhắc lại rằng lúc nào người samurai cũng phải nghĩ đến cái chết để vượt qua sống chết. Câu văn của kiếm sĩ kiệt xuất Tsukahara Bokuden được người đời sau ghi thêm nhớ có thể coi là tóm tắt tinh thần của quyển sách: “võ sĩ sở học vô tha pháp, duy bất cụ tử thị thiên cơ” (sở học của võ sĩ không có pháp nào khác ngoài đối diện với cái chết không chút nào sợ hãi). Tinh thần samurai ấy còn được tiếp diễn mãi đến cuối Thế chiến thứ hai khi những phi công cảm tử “Thần phong” (Kamikaze) đâm trực diện máy bay vào tàu chiến Mỹ trong nỗ lực tuyệt vọng cuối cùng của cuộc chiến. Như nhiều nhà nghiên cứu đã nói, không phải là Nhật thiếu phi công cảm tử mà chỉ thiếu máy bay mà thôi.

Đối với người Nhật, cái chết là một thách thức mỹ lệ, là vẻ đẹp tuyệt đối. Với những não trạng nhạy cảm và ưu tú đặc biệt, những nhà văn Nhật Bản đã đưa vào tác phẩm của mình “mỹ học về cái chết” thể hiện qua nhiều hình ảnh khác nhau, hay dùng chính cuộc đời mình để thể hiện. Chưa có một đất nước nào mà các nhà văn nhà thơ lại tự sát nhiều như Nhật Bản. Chỉ tính từ thời Minh Trị (từ năm 1868) đến nay, ta đã có Kawakami Bizan, Kitamura Tokoku, Akutagawa Ryu no suke, Dazai Osamu, Kawabata Yasunari, Mishima Yukio, Arishima Takeo, Hara Tamiki chọn con đường tự sát bằng đủ cách từ treo cổ, bật hơi ga, uống thuốc độc, trầm mình xuống sông, nhảy vào đầu máy xe lửa, và đặc biệt cái chết mổ bụng tự sát (seppuku) theo kiểu samurai nổi tiếng của văn hào Mishima Yukio. Trong những tác phẩm văn chương Nhật Bản, cái chết nhiều khi được miêu tả rất mỹ lệ. Tác phẩm Đèn không hắt bóng của Watanabe Junichi được giáo sư Cao Xuân Hạo dịch ra Việt ngữ là một minh chứng điển hình cho mỹ học về cái chết thể hiện trong văn chương. Bác sĩ Naoe, một nhà phẫu thuật lỗi lạc, giấu mọi người căn bệnh ung thư, đã chọn cho mình cái chết trầm mình xuống hồ có một rừng cây dưới đáy để xác không bao giờ nổi lên, không làm phiền người khác. Trong một tác phẩm khác, cũng của Watanabe, Gặp lại người xưa (Sơn Lê dịch) cũng có cảnh một phụ nữ đẹp tuyệt trần khi biết tin mình bị bệnh phải khoét một con mắt mới sống được, đã chọn con đường nhảy xuống biển tự sát để chết nguyên vẹn, chết đẹp đẽ. Lặng lẽ biến mất tuyệt tích, không dấu vết. Một thứ mỹ học cao sang lạnh lùng và đẹp đẽ vô song chỉ có thể có được ở người Nhật Bản. Đúng thật như cánh hoa anh đào lìa cành trong độ rực rỡ nhất để lại nuối tiếc bao nhiêu. Hình ảnh những cánh hoa rơi đi vào tâm thức người Nhật trở thành biểu tượng của một triết lý về nhân sinh và mỹ học về cái chết. Bởi thực ra sống và chết chỉ là hai mặt của một vấn đề như hai mặt tờ giấy, hai mặt đồng xu không hề tách biệt được. Cho nên hiểu thấu và vượt qua cái chết chính là để có thể sống trọn vẹn, tận tụy và tha thiết hơn. Biết chết đẹp thì sẽ biết sống đẹp. Một cuộc đời thành công là cuộc đời không có gì phải hối tiếc. Thanh thản rơi như hoa anh đào. Đức Phật đã nói “trong tất cả những loại tỉnh giác khác nhau, sự tỉnh giác về sự vô thường và cái chết thì hữu hiệu nhất”. Bạn có thấy cuộc đời là giấc mộng, “nhân sinh nhược đại mộng”, khi nhìn những cánh hoa tuyệt đẹp rơi xuống đất “trông vời hồng rụng ngổn ngang, tìm đâu chốn cũ muôn vàn dưới kia?” để rồi ý thức được khoảnh khắc hiện tại mới chính là đáng sống, “mạc tư thân ngoại vô cùng sự, thả tận sinh tiền hữu hạn bôi”?

Vì thế, nếu có cơ duyên nào đó bạn được đến xứ Phù Tang, thấy hoa anh đào bay bay trong gió xin hãy nhớ rằng trong cánh hoa bé nhỏ mong manh ấy, gói trọn vẹn triết lý về cuộc sống và cái chết của tâm hồn người Nhật Bản.