Đọc vị trẻ qua nét vẽ (P1)

Bằng sự vận động tay chân, chúng ta có thể thay đổi thế giới bên ngoài và nhận thức sự thay đổi đó bằng tai, mắt và da. Đối với trẻ em, quá trình suy nghĩ sáng tạo, vẽ một cái gì đó rồi chơi say mê với nó là niềm vui tuyệt với không gì sánh bằng. Đó là một phần gắn liền với bản chất con người, một sinh vật có tính văn hoá.

Tác giả Akiyoshi Torii trong cuốn Đọc vị trẻ qua nét vẽ (thực hành) nhấn mạnh rằng tranh của trẻ em và tranh người lớn là khác nhau. Người lớn có thể chiêm ngưỡng những bức tranh hoạ sĩ hay coi vẽ tranh là sở thích nhưng trẻ thì khác, việc người lớn xem và đánh giá bức tranh của trẻ theo quan điêm cách nhìn như tranh do người lớn vẽ là hoàn toàn không nên.

Lịch sử nhân loại đã đạt được bước tiến vĩ đại khi chuyển từ người nguyên thuỷ sang người văn minh. Cũng như vây, chỉ cần một khoảng thời gian rất ngắn, khoảng 3-4 năm kể từ lúc sinh ra, trẻ em có sự phát triển đáng kinh ngạc. Dấu vết đó có thể nhìn thấy qua bức vẽ của trẻ. Giống như loài khỉ, trẻ bắt đầu với những nét vẽ nguệch ngoạc như đường thằng, hình tròn, sau đó trẻ có thể vẽ bức tranh có ý nghĩa về mặt nội dung. Dần dẫn mở rộng vốn từ vựng thì trẻ có thể vẽ bằng sự tưởng tượng. Do đó, người lớn cần có phương pháp phù hợp để trẻ vẽ tranh đúng tuổi, không nên dạy trẻ vẽ theo hình mẫu, đừng quá chú ý đến màu sắc hình dạng trong tranh trẻ để suy đoán tính cách, hãy để trẻ được lấm bẩn. Vẽ tranh là dùng bút chì hoặc một dụng cụ nào đó để làm bẩn giấy vẽ màu trắng, làm bẩn tóc, quần áo, mặt mũi. Những bà mẹ có thói quen sạch sẽ, trong lúc nuôi dạy trẻ nếu trẻ nghịch ngơm, lấm bẩn thì cũng đừng cảm thấy bế tắc mà hãy nhắm mắt làm ngơ.

Hãy dạy trẻ chơi với nước và cát. Nước và cát là đồ chơi quan trọng nhất với giai đoạn ấu thơ và hãy tạo ra những kỷ niệm vui cho bé.

Giai đoạn 1 tuổi:

Đối với trẻ 1 tuổi, vẽ tranh là dấu vết của sự cử động bàn tay, nó không phải là hoạt động tinh thần mà là kết quả sơ khai của đôi tay. TRẻ cố gắng xoay, đánh, đẩy, thả uốn cong các đồ chơi tiếp xúc, xu hướng ấn, chọ trên giấy

Tầm 1 tuổi rưỡi, do chuyển động qua lại của bàn tay, nét vẽ của trẻ giai đoạn này rất nguệch ngoạc. Với trục là khuyủ tay, bàn tay di chuyển sang trái, phải thành hình cầu vồng hoặc bán nguyệt.

Sau 1 tuổi rưỡi, từ vòng tròn lớn nguệch ngoạc, trẻ vẽ những vòng tròn nhỏ, vòng tròn đã khép lại, cử động bàn tay đã có thay đổi.

Trong giai đoạn này cần chú ý hãy đưa cho trẻ bất kỳ màu sắc nào, hãy cho trẻ màu nào trẻ thích, bút chì đậm, mặt sau tờ lịch để cho trẻ nghịch. Hãy để trẻ tự do sáng tạo những nét vẽ nguệch ngoạc của mình, đừng dạy trẻ theo hình mẫu, dạy chữ.

Giai đoạn 2 tuổi

Giai đoạn này cử động của tay có sự dõi theo của mắt, trẻ có thể dùng ngôn từ đơn giản để vẽ tranh, trẻ có thể cầm nhón được. Lúc này trẻ có thể vừa chú ý bằng mắt, vừa vẽ đường thẳng bằng bút chì màu, vẽ vòng tròn khép lại. Khi trẻ khoảng 2 tuổi 2 tháng đến 2 tuổi 4 tháng trẻ vẽ duy nhất một loại nét vẽ, một đường khởi đầu và kết thúc. Hoặc vẽ ngược lại về nơ bát đầu nét vẽ. Việc đóng vòng tròn là hoạt động không chỉ của tay mà còn của mắt.

Trẻ 2,5 tuổi có thể bắt đầu gắn ý nghĩa vào tranh, manh nha xuất hiện trẻ muốn làm gì. Trẻ càng giàu trí tưởng tượng thì càng có khả năng gán nhiều ý nghĩa khác nhau vào một đường tròn duy nhất. Tuy nhiên giai đoạn này trẻ vẫn chưa thể vẽ những hình như khuôn mặt, không thể vẽ giống những vật mà trẻ được cho xem. Do đó đừng bắt trẻ phải vẽ theo hình mẫu.

Giai đoạn 3 tuổi:

Trẻ vẽ và gắn ý nghĩa cho tranh ngay từ khi bắt đầu vẽ và có sự thay đổi trong tranh vẽ con người. Người lớn vẫn chưa nên dạy trẻ những kiểu hình mẫu như búp bê, xe hơi, khuôn mặt. Hãy hỏi và lắng nghe nội dung các bức vẽ tranh với rất nhiều vòng tròn và đường kẻ của trẻ.

Giai đoạn này tay trẻ cử động theo những gì mình định vẽ nhưng chất lượng các ý nghĩ gắn cho sẽ có sự thay đổi. Ví dụ khi 2 tuổi trẻ nói “Đó là bánh Dango” và người lớn phủ nhận “không phải bánh Dango, có lẽ là bánh bao” có thể trẻ sẽ phản ứng nói lại là “nói dối, không đúng”. Tuy nhiên đến 3 tuổi nếu ngay tự đầu trẻ muốn vẽ bánh Dango nhưng bị mẹ nói là bánh mì thì trẻ sẽ cảm thấy chán nản.

Sau 3 tuổi rưỡi, trẻ trò chuyện bằng rất nhiều kiểu vẽ hình tròn. Trẻ ở lứa tuổi này thường thích chơi đóng vai như bác sỹ, siêu nhân, bà nội trợ. Lúc này trẻ sẽ tràn đầy tự tin “mình có thể làm được” và đây là giai đoạn phạm trù đối lập như lớn nhỏ, bản thân và ngừoi khác cũng sẽ thay đổi. Trẻ sẽ ám chỉ vòng tròn này là bố, vòng này là mẹ, vòng này là ngôi nhà, to nhỏ khác nhau. Do đó, đây là mầm mống việc sử dụng tranh như một phương thức biểu hiện mà những loại động vật không thể bắt chước được. Những bức tranh ở độ tuổi này mang tính tượng trưng, gọi là “chủ nghĩa tượng trưng”. Bố mẹ đừng chỉ ra lỗi sai một cách gay gắt hoặc bắt trẻ ghi nhớ chẳng hạn không vẽ tai, tay chân…Hãy toàn tâm lắng nghe nội dung bức vẽ của trẻ và hài lòng với tiến bộ trẻ đạt được.

Giai đoạn 4 tuổi

Cuối cùng trẻ có thể vẽ được hình dạng, trẻ bắt đầu vẽ bằng sự tưởng tượng. Các bộ phận vẽ người bắt đầu xuất hiện và trẻ chỉ vẽ những bức tranh sắp xếp đồ vật một cách vô trật tự, kiểu liệt kê. Tuy nhiên sự thay đổi trong việc vẽ bộ phận con người từ phần đầu sau đó đến chân, rồi cả hai chân thể hiện quá trình phát triển khả năng nhận thức của trẻ. Trong giai đoạn này ép trẻ vẽ thứ này thứ khác sẽ làm mất niềm vui được tìm hiểu và nhận thức cảu trẻ, gây tác động xấu đến nhận thức các sự vật.

Khi 4 tuổi, trẻ có thể vẽ theo chủ đề được gợi ý như “con muốn vẽ bố không?” hay “Con định vẽ mẹ à”, dù vật không ở trước mắt nhưng trẻ có thể vẽ bằng những hình dung trong đầu. Trẻ có ấn tượng mạnh mẽ với chi tiết gì thì sẽ vẽ chi tiết đó to lên.

Sau 4,5 tuổi những bức tranh rời rạc giống như liệt kê hình vẽ. Các bức vẽ lặp đi lặp lại hoặc đơn giản kiểu liệt kê. Bố mẹ hãy thử lắng nghe một cách cẩn thận câu chuyện của trẻ có thể sẽ kết nối được suy nghĩ trẻ.

Giai đoạn 5 tuổi

Thay vì vẽ theo những gì đã thấy, đã trải nghiệm, trẻ chỉ vẽ những gì mình quan tâm trong giai đoạn này. Tranh vẽ bắt đầu xuất hiện đường cơ sở gắn trật tự cho mọi sự vật, hiện tượng. Trẻ có thể vẽ tranh bằng cách tưởng tượng các câu chuyện đã được nghe. Bố mẹ hãy hỏi về các mối quan hệ trong tranh, đừng nói với trẻ “hình vẽ này trông buồn cười thế”.

Giai đoạn này trẻ có thể nắm bắt được những đặc trưng và hình dạng của vật. Ở 4 tuổi trẻ có thể phân biệt rõ tính câhts hoặc hình dạng của sự vật, hiện tượng. Tre có thể hiểu đó là con chó, chim bồ câu những không nhận thức được mối quan hệ giữa những gì mình muốn vẽ, biểu hiện của trẻ chỉ vẽ những thứ mình ấn tượng. HÌnh ảnh người mặc quần áo, tranh phục chưa thuộc ấn tượng của trẻ. Lên 5 tuổi trẻ hiêu rõ hơn bản chất vốn có của sự vật, tuy chưa thể vẽ chính xác mối quan hệ sự vật hiện tượng nên vẽ tuỳ hứng. Có thể nói đặc trưng nổi bật trong tranh vẽ trẻ từ 4-8 tuổi là vẽ theo những thứ mình thích, không theo những gì mình thấy. Tác giả Akiiyoshi Torii goi đó là “chủ nghĩa hiện thực có tính trí tuệ”.

Sau 5 tuổi rưỡi đến gần 6 tuổi, trẻ quan tâm đến mối quan hệ các sự vật hơn, tranh vẽ bắt đầu có đường cơ sở, tính 2 chiều nên dù đó là nhà hay biển thì chúng ta có thể nhìn thấy được. Đây gọi là phương pháp vẽ xuyên thấu. Do đó từ 2,5 đến 5 tuổi thì tốt nhất chúng ta nên hỏi “Đang làm gì, ai thế, đây là ở đâu” ngoài ra bố mẹ nên tạo điều kiện để đời sống trẻ phong phú hơn. Giai đoạn này trẻ cũng thích tô màu, do đó hãy cho trẻ bút chì đen và bộ bút chì màu.

Giai đoạn 6 tuổi

Trẻ sử dụng đường cơ sở để phân rõ giới hạn sự vật, tách moi vật theo trật tự không gian và bé có thể hoàn thành bức vẽ mô phỏng mặc dù bé chưa nhìn thấy bao giờ. Năng lực trừu tượng hoá, mô phỏng hoá sự vật, sự việc như thế này cũng là nền tảng cho việc viết văn sau này của trẻ. Tuyệt đối đừng bắt trẻ vẽ theo những gì mẹ nói.

Giai đoạn 7 – 8 tuổi

Đường cơ sở sẽ thay đổi, là đường ngang hoặc đường chân trời. Hình ảnh con người được vẽ theo sự phân chia 3 góc độ: phía trước, bên cạnh và phía sau. Giai đoạn này bức vẽ của trẻ trở nên cóys nghĩa khi có người xem nên bố mẹ hãy để ý đến nỗi lòng của trẻ và cẩn thận hơn khi xem tranh.

Giai đoạn này trẻ có thể vẽ cử động của người theo hướng từ bên cạnh.

Giai đoạn 9 tuổi

Trẻ có thể vẽ được những bức tranh như những gì mình đã thấy. Niềm say mê của trẻ sẽ trở thành sức mạnh to lớn để trẻ phát triển khả năng vẽ phác hoạ. Khi đó người lớn không cần làm những việc vô ích như ra tay can thiệp hoặc nói xen vào. Từ 9 tuổi thì bức tranh của trẻ đã là bức tranh của người lớn bởi sự thay đổi rõ trong cách vẽ. Từ 4-8 tuổi tranh vẽ ở giai đoạn “chủ nghĩa hiện thực trí tuệ” vẽ như những gì mình biết thì từ tuổi tranh của trẻ sẽ có khuynh hướng thay đổi giống như người lớn goi là “Chủ nghĩa hiện thực thị giác” như nhà nghiên cứu người Pháp Georges Henri Luquet đã nói.

Để nuôi dưỡng con người, đặc biệt là trẻ em những hoạt động có tính chất “gặp gỡ” tiếp xúc đầu tiên như vẽ tranh là điều cần thiết. Nhờ ngôn ngữ tượng hình cúa những hoạt động tạo hình làm ra một vật gì đó hoặc vẽ tranh mà năng lực tưởng tượng, phán đoán, suy nghĩ của trẻ được rèn luyện, góp phần hoàn thiện con người thông minh.

Tóm tắt nội dung Đọc vị trẻ qua nét vẽ (Lý thuyết và thực hành) của tác giả Akiyoshi Torii, 2016 dịch giả Hồ Phương, NXB Lao động, ThaiHa books

Đọc vị trẻ qua nét vẽ của tác giả Akiyoshi Torii là cuốn sách hiếm hoi viết về vấn đề giáo dục nghệ thuật vẽ tranh cho trẻ em được dịch sang Tiếng Việt. Nếu bất kỳ bố mẹ nào đọc qua cuốn sách này thì chắc hẳn sẽ có cái nhìn thấu hiểu và tôn trọng sự phát triển của bé qua những bức tranh bé vẽ và cũng sẽ thay đổi suy nghĩ và cách tiếp cận về việc cho bé học vẽ tranh theo đúng độ tuổi.

Trong cuộc đời của một con người, giai đoạn mẫu giáo hay giai đoạn thiếu niên chính là thời kỳ mà khả năng sáng tạo phát triển mạnh mẽ nhất. Tác giả gọi đó là thời kỳ thích ứng với nghệ thuật. Trẻ con mỗi ngày đều sống trong vui vẻ, đầy tính sáng tạo và tình cảm nên hoàn toàn thoải mái, tự do trong việc thực hiện hoạt động nghệ thuật. Chính vì vậy, nếu chẳng may do cách giáo dục mà những em ở lứa tuổi mẫu giáo không thể vẽ tranh thì khả năng nghệ thuật của các em không thể khai hoa nở nhụy ngay trong giai đoạn quý giá này. Cuốn sách cũng đã làm rõ các vấn đề phụ huynh thường mắc phải liên quan đến vấn đề dạy nghệ thuật cho bé và phân tích đặc trưng trong tranh vẽ của trẻ ở độ tuổi ấu thơ (từ 1 tuổi đến 9 tuổi).

Có những đặc điểm khác nhau giữa tranh người lớn và tranh trẻ con và cách tiếp cận để giúp trẻ vẽ tranh được tác giả mô tả như sau:

  1. Tranh của lứa tuổi nhi đồng thuộc kiểu “tranh phải hỏi thì mới hiểu được ý nghĩa“. Nhà tâm lý Piaget đã từng nói đặc trưng trong cách suy nghĩ của trẻ ở thời kỳ mẫu giáo chính là tính duy kỷ. Khi vẽ tranh, trẻ không hề quan tâm người xem muốn gì, suy nghĩ gì, chỉ đơn giản là thoả mãn bản thân. Giai đoạn từ 1 đến 3 tuổi, việc trẻ vẽ tranh sẽ kéo theo sự hoạt động của tai và mắt, do đó chỉ bao gồm nét vẽ nguệch ngoạc, không hiểu trẻ vẽ gì. Từ 3 tuổi rưỡi đến 4 tuổi, trẻ có thể vận dụng đa dạng ngôn từ, đồng thời biết cách thể hiện được hình dáng của sự vật hiện tượng. Tuy nhiên khác với người lớn, trẻ giai đoạn này sẽ không vẽ lại đúng như những gì mình thấy mà vẽ theo cách hiểu của mình một cách tượng trưng. Chỉ khi trẻ 9 đến 10 tuổi thì trẻ mới ó nhận thức giống như người lớn về không gian Euclide. Do đó tranh của trẻ độ tuổi này là để hỏi hơn là ngắm.
  2. Vẽ tranh đối với trẻ không đơn giản chỉ là sở thích: đối với người lớn thì vẽ thuộc phạm trù sở thích tuy nhiên đối với trẻ con thì vẽ tranh không chỉ đơn giản là sở thích mà đó là một nội dung học tập cần phải có trong quá trình phát triển.
  3. Vẽ tranh là một hình thức lao động cần thiết trong quá trình phát triển của trẻ em.
  4. Trẻ mẫu giáo thể hiện qua tranh vẽ chứ chưa biết thể hiện bằng chữ viết. Người lớn có nhiều cách để thể hiện suy nghĩ và cảm xúc của bản thân nhưng đối với trẻ ở lứa tuổi mẫu giáo tranh vẽ là cách thể hiện duy nhất để ghi lại tình cảm và suy nghĩ bên trong của một đứa trẻ
  5. Tính cách của trẻ được phản ánh qua tranh vẽ: Trẻ mẫu giáo thường say mê chơi trò vẽ tranh hàng ngày, sự miệt mài đó giống như một nghệ sỹ thực thụ vậy. Tuy nhiên tranh của người lớn chứa đựng trách nhiệm phải đáp ứng nhu cầu xã hội, không đáp ứng được sẽ không thế bán được. Ngược lại tranh của trẻ em luôn giữ được nét trong sáng thuần tuý cái gọi là “nghệ thuật chơi với cái đẹp” đơn giản là chúng vẽ tranh từ niềm vui, duy trì sự tự do của bản thân, giải phóng mình khỏi những tính toán. Do đó việc bóp méo tranh của trẻ em sẽ gây ảnh hưởng to lớn, thậm chí là bóp méo sự phát triển về mặt tính cách của chúng.
  6. Không nên đánh giá tranh của trẻ vẽ xấu hay đẹp, giống hay là không giống. Người lớn càng không nên cố gắng phân tích nét vẽ, màu sắc tầm tuổi này của bé để đánh giá tính cách của một đứa trẻ. Điều đó trở nên vô nghĩa bởi vì các bức tranh nguệch ngoạc của trẻ cũng giống như tâm trạng lúc khóc lúc cười mà trẻ muốn thể hiện. Vẽ tranh cho phép trẻ thoả mãn được việc thể hiện cảm xúc niềm vui được biểu hiện của trẻ.
  7. Bố mẹ cần hiểu rằng mỗi đứa trẻ đều có thể vẽ bởi vẽ là một khả năng tự nhiên của trẻ cần được thể hiện hay khám phá trong quá trình phát triển. Khả năng vẽ của trẻ sẽ phát triển tương ứng với từng độ tuổi do đó điều người lớn cần làm là tạo ra một môi trường cho trẻ có khả năng khám phá, biểu hiện nó một cách tự nhiên, thích thú nhất, không làm phiền hay bắt trẻ phải theo cách vẽ của người lớn
  8. Tuổi thích hợp nhất để vẽ tranh màu là sau 6 tuổi bởi vì lúc đó trẻ đã có khái niệm về hình không gian. Trước đó đừng dạy trẻ vẽ hình mẫu, các phương pháp vẽ, kỹ thuật vẽ bởi đứa trẻ sẽ không thể vẽ được bức tranh thể hiện đúng với sự phát triển về tâm lý và vận động của chúng.
Tranh của người lớn – những bức tranh mẫu mà người lớn muốn dạy cho trẻ

Ngày nay, do phải chạy đua theo một nền giáo dục ăn xổi, ở thì nên phần lớn các bà mẹ đều vô tình mắc phải những lối mòn tư duy khi dạy con vẽ tranh, không ít người mang suy nghĩ sai lầm rằng giáo dục nghệ thuật là dạy cho trẻ em cách vẽ tranh người lớn. Các bố mẹ thường có tâm lý muốn con mình có thể nhanh chóng vẽ được những bức tranh hoa lá, chim cá, ô tô để không tự ti, xấu hổ trước “con nhà người ta”, đặt kỳ vọng quá cao về năng lực vẽ tranh của trẻ. Để đạt được mục đích đó, người lớn bắt đầu dạy, hay đúng hơn là ngồi nhét cho trẻ những kỹ thuật vẽ tranh và hoàn toàn quên đi các bổ trợ khác như năng lực vận động, khả năng ngôn ngữ, cảm xúc hay tính xã hội. Lối mòn trong tư duy giáo dục này còn lan rộng sang quá trình giáo dục các năng lực khác như tiếng Anh, toán học. Thực tế không ít bà mẹ bỏ tiền mua sách vở, dụng cụ học tập về ép con học ngay ừ thủa lên 3. Điều này chẳng mang lại lợi ích gì ngoài việc tạo cho đứa trẻ những rối loạn thần kinh chức năng, cô đơn lạc lõng ngay trong chính gia đình mình. Do đó, bố mẹ cần nắm rõ các giai đoạn phát triển, thay đổi quan điểm giáo dục của mình để nâng cao kỹ năng một cách đồng đều và tương trợ nhau.

Xem phần ghi chú Đọc vị trẻ qua nét vẽ (P2) về các giai đoạn phát triển vẽ tranh của trẻ